«فلسفهی دفاع در اندیشهی قرآنی؛ از صیانتِ حق تا نبردِ نرم
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ
حجةالاسلام سیدمحمدموسوی
اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذی جَعَلَ العِزَّةَ لِلمُؤمِنینَ، وَ النَّصرَ لِلصّابِرینَ، وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلی سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ، النَّبِیِّ الَّذی لَم یَبتَدِء بِقِتالٍ قَطُّ، وَ عَلی آلِهِ الطّاهِرینَ، عِبادِ اللهِ الصّالِحینَ.
سخن گفتن از «دفاع» در مکتب قرآن، سخن گفتن از یک حقِ فطری و یک ضرورتِ عقلانی است. برخی میپندارند که دین، دعوت به انفعال است؛ اما قرآن، کتابِ حیات است و حیات، بدونِ «حفاظت» دوام نمیآورد. دفاع در قرآن، نه یک امرِ حاشیهای، بلکه یکی از ستونهای حفظِ «عدالت» و «کرامتِ انسانی» است. امروز میخواهیم پاسخ دهیم که چرا اسلام، با اینکه دینِ «سلم» و «سلام» است، «دفاع» را تا حدِ «وجوب» ارتقا داده است؟ و حدِ مرزِ این دفاع چیست؟
فلسفهی مشروعیت دفاع (تئوریِ نظم و فساد)
نخستین پرسش این است: چرا خدا اجازه میدهد انسانها بجنگند؟ پاسخ را در سورهی مبارکهی «حج» جستجو میکنیم. خداوند در آیات ۳۹ و ۴۰ میفرماید«:أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»؛ «به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه دفاع داده شده است؛ چرا که مورد ستم قرار گرفتهاند.»
نکتهی کلیدی در آیه بعدی است:
«الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا...»
خداوند میفرماید: اگر دفاعِ برخی در برابرِ برخی نبود، تمامِ صومعهها، کلیساها، کنیسهها و مساجد ویران میشد.
یعنی دفاع در قرآن، «دفاع از دین» نیست، بلکه «دفاع از حقِ پرستش» و «دفاع از تمدن» است. دفاع، سازوکارِ الهی برای جلوگیری از «هرجومرج» است. اگر حق در برابرِ باطل دفاع نکند، فسادِ باطل همه چیز را میبلعد. این «قانونِ تعادلِ الهی» است. بدونِ دفاع، فضیلتِ اخلاقی در جامعه باقی نمیماند.
اخلاق در دفاع (مرزهای سرخِ انسانیت)
اما نکتهی ظریف اینجاست که در اسلام، هر دفاعی مشروع نیست. دفاع در قرآن، «چهارچوبدار» است. سورهی «بقره»، آیهی ۱۹۰، مرزهای این دفاع را ترسیم میکند:«وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»**؛ «در راه خدا با کسانی که با شما میجنگند، بجنگید؛ اما تجاوز نکنید، که خداوند تجاوزگران را دوست ندارد.»
ببینید چه درسِ بزرگی است! حتی در اوجِ نبرد، اسلام میگوید «تجاوز نکنید».
- نباید به غیرنظامیان آسیب زد.
- نباید محیطزیست و منابعِ معیشتیِ دشمن را بدونِ ضرورتِ نظامی نابود کرد.
این «اخلاقِ نبرد» است که اسلام را از دیگر مکاتبِ جنگی جدا میکند.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در جنگهای خود، حتی به سربازانشان میفرمودند: «کسی که فرار میکند را تعقیب نکنید، مجروحان را نکشید.» (نهجالبلاغه، نامه ۱۴).
این تفاوتِ «دفاعِ ایمانی» با «کشتارِ جاهلی» است. امروز در دنیای مدرن، میبینیم که قدرتهای بزرگ، در نامِ «دفاع»، غیرنظامیان را هدف قرار میدهند. قرآن دقیقاً در برابرِ این رویکردِ غیراخلاقی میایستد.
مسئولیتِ بینالمللی و دفاع از مستضعفین
سومین رکنِ دفاع در قرآن، «دفاع از مظلوم» است. سورهی «نساء»، آیهی ۷۵:
«وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ...»**؛ «چرا در راه خدا و در راهِ مردان و زنان و کودکانی که به ضعف کشانده شدهاند، نمیجنگید؟
اینجا دیگر بحثِ «دفاع از خود» نیست؛ اینجا بحثِ «دفاع از دیگران» است. قرآن این را «قِتال فی سبیل الله» مینامد. کسی که صدایِ مظلومی را بشنود و توانِ دفاع داشته باشد اما ساکت بنشیند، مؤمنِ کامل نیست.
امروز در دنیایِ ما، مظلومانِ بسیاری در فلسطین، یمن و دیگر نقاطِ عالم، زیرِ چرخدندههایِ زورِ استکبار خرد میشوند. آیا قرآن اجازه میدهد ما بیتفاوت باشیم؟ خیر. «دفاع»، یک مسئولیتِ جهانی است. این پیامِ قرآن است که مرزهایِ جغرافیایی نمیتواند مانعِ دفاع از انسانیت شود.
دفاعِ امروز؛ جنگِ نرم و بصیرت
عزیزان، زمانِ ما زمانِ «میدانهایِ پیچیدهتر» است. دفاعِ امروز تنها فقط با سلاحِ گرم نیست. دفاعِ امروز، «دفاعِ تبیینی» است.
وقتی دشمن با «جنگِ نرم» (Soft War)، باورها، اعتقادات و حیا و عفتِ جامعهی ما را هدف قرار میدهد، دفاعِ در قرآن، یعنی «دفاع از عقیده».
خداوند میفرماید: **«وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا»** (فرقان، ۵۲). مفسران میگویند «بِهِ» یعنی با قرآن، با منطق، با برهان.
پس دفاعِ امروزِ ما:
۱. دفاع از حقیقت و شفافیت در برابرِ دروغ و شایعه.
۲. دفاع از هویتِ فرهنگی در برابرِ تهاجمِ سبکِ زندگیِ بیگانه.
این، همان «دفاعِ مقدس» در عصرِ کنونی است.
نتیجه:
خلاصه کنم؛ دفاع در قرآن، «پروژهای برایِ استقرارِ امنیتِ پایدار» است، نه پروژهای برایِ خونریزی.
- دفاع، مجوزی است که خدا به مظلومان میدهد تا حقِ خود را بازستانند (حج، ۳۹).
- دفاع، اخلاقی است که حتی در جنگ هم «حدودِ الهی» را رعایت میکند (بقره، ۱۹۰).
- دفاع، وظیفهای است که ما را موظف به حمایت از مظلومان میکند (نساء، ۷۵).
امروز، ما باید «مدافعانِ حریمِ عقلانیت، حریمِ حقیقت و حریمِ عدالت» باشیم. بیایید از خدا بخواهیم که به ما بصیرتِ تشخیصِ میدانِ دفاع و شجاعتِ حضور در آن را عنایت فرماید.
اللهم اجعلنا من الذابین عن حریمِک...
«شیعه کوئست؛ همراه شما در مسیر تبلیغ و ترویج دین»
www.shiaquest.net
به کانال سخنرانی های مکتوب و #روضه در ایتا بپیوندید @shiaquest_net
