علمِ مزیّن به وقار؛ آدابِ دانشجویی در مکتب امام صادق (ع)
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ
✍️:حجةالاسلام سیدمحمدموسوی
اَلحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمین، اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَم، عَلَّمَ الإنسانَ ما لَم یَعلَم. وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلی مَولانا رَسولِ اللهِ وَ عَلی آلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ سِیَّما بَقیَّةِ اللهِ فِی الأَرَضین.
در دنیای امروز که عصرِ «اطلاعات» است، ما بیش از آنکه به «دانا» نیاز داشته باشیم، به «عالمِ خلیق» نیاز داریم. علم، اگر با اخلاقِ الهی درنیامیزد، نه تنها راهگشا نیست، بلکه میتواند ابزاری برای استعمار، تحقیر و کبرورزی باشد.
امامِ ششم، حضرت صادق (علیهالسلام)، در کلامی بسیار جامع و راهبردی که چراغِ راهِ هر جویندهی حقیقتی است، میفرمایند:«اُطْلُبُوا الْعِلْمَ، وَتَزَیَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَالْوَقَارِ، وَتَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ، وَتَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ، وَلَا تَکُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِینَ» (کافی، جلد ۱، صفحه ۳۶).
این روایت، «هندسهی اخلاقیِ دانش» را ترسیم میکند. یعنی دانشجو و استاد، هر دو در یک ترازوی اخلاقی سنجیده میشوند. امروز در این نشست، میخواهیم این حدیث را نه به صورتِ تئوری، که به صورتِ کاربردی در سبکِ زندگیِ فردی و اجتماعیِ خود بازخوانی کنیم.
علم، بیپیرایهی حلم و وقار، ناتمام است
امام (ع) میفرمایند: «تَزَیَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَالْوَقَارِ». یعنی علم بدونِ حلم (بردباری) و وقار (متانت)، مثلِ باغی است که میوه دارد اما حصار ندارد؛ به سرعت موردِ آسیب قرار میگیرد.
قرآن کریم میفرماید: «وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ» (سوره قلم، آیه ۴). پیامبر (ص) به این دلیلِ جهانی شد که اخلاقش بر علمش مقدم بود.
عزیزان! چرا امام صادق (ع) علم را محتاجِ «زینت» میداند؟ چون علم به خودیِ خود قدرتزاست. وقتی کسی چیزی میداند، به صورتِ طبیعی در معرضِ کبر قرار میگیرد. حلم، یعنی کنترلِ این قدرت. وقار، یعنی ابهتِ مؤمنانهای که علم به انسان میدهد.
داستان :
نقل شده است که شاگردی از علامه طباطبایی (رضوان الله تعالی علیه) سؤالی بسیار ابتدایی و گاهی نامربوط پرسید. اطرافیان خندیدند. علامه با وقارِ تمام، نه تنها او را تحقیر نکرد، بلکه به گونهای پاسخ داد که آن شاگرد احساس کرد مهمترین سؤالِ تاریخ را پرسیده است. این «وقارِ علمی» است.
امروز در جامعه، ما متأسفانه گاهی شاهدِ «عُجبِ علمی» هستیم؛ یعنی کسی که اندکی مطالعه میکند، دیگران را نادان فرض میکند. این عینِ بیعلمی است. علمِ حقیقی، یعنی پی بردن به حجمِ عظیمِ نادانیِ خود.
شعر:
*خاکِ تواضع کُن چو میخواهی که بشناسی* *کوتاه کن زِ بامی، کز وی سرت برافراشت*
تواضع؛ زبانِ مشترکِ استاد و شاگرد
بخشِ کلیدیِ روایت، دستور به تواضعِ دوطرفه است: «وَتَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ، وَتَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ»
در بسیاری از سیستمهای آموزشیِ مدرن یا سنتی، استاد همیشه «بالا» و شاگرد همیشه «پایین» است. امام (ع) این دیوارِ تکبر را میشکنند. استاد باید در برابرِ شاگرد متواضع باشد، نه برای اینکه علم ندارد، بلکه برای اینکه حرمتِ «جویای علم» را نگه دارد.
و شاگرد باید در برابرِ استاد متواضع باشد، نه برای تملق، بلکه برای «ظرفیتسازی».
شما اگر بخواهید آبِ زلال را در ظرفی بریزید که کج است، آب میریزد. شاگردِ متکبر، ظرفش کج است؛ علم به او نمیرسد.
متأسفانه امروز در فضای مجازی، میبینیم که جوانانِ دانشجو یا محصل، به راحتی به اساتید و بزرگانِ علم جسارت میکنند. این، نه «آزادیِ بیان»، که «بیادبیِ علمی» است. از آن سو، برخی اساتید نیز با شاگردانِ خود برخوردی سرد و تحقیرآمیز دارند. امام صادق (ع) میفرمایند: این تواضع، «زینتِ دانش» است.
قرآن میفرماید: «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ» (حجر/۸۸). بالِ تواضع را برای مؤمنان بگستران. علم اگر تواضع نیاورد، حجابِ اکبر است.
هشدارِ هولناک؛ «عُلَمَاءَ جَبَّارِینَ»
جمله پایانیِ روایت، تکاندهنده است: «وَلَا تَکُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِینَ». جبّار به معنای ستمگر و گردنکش است.
یعنی علمی که در خدمتِ خودبرتربینی قرار گیرد، علمِ «جبّارانه» است. اینکه کسی علمش را چماق کند و بر سرِ مردم بکوبد، یا به بهانهی دانایی، دیگران را حقیر بشمارد، این همان «جاهلِ عالمنما» است.
امام باقر (ع) در روایتی میفرمایند: «مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِیُبَاهِیَ بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ یُمَارِیَ بِهِ السُّفَهَاءَ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ» (کافی، ج ۱، ص ۴۷). کسی که علم میآموزد تا به دانشمندان فخر بفروشد یا با نابخردان جدل کند، جایگاهش آتش است.
عزیزان! بزرگترین تهدید برای یک جامعهی علمی، همین «جبار بودنِ عالمان» است. وقتی عالِم، عالمِ دینی یا علمی، در موضعِ تفرعن و بیاحترامی به مردم قرار گرفت، مردم از دین و دانش میگریزند.
امروز در جامعهی ما، نیازِ مبرم به «عالمانِ متواضع» داریم. کسانی که وقتی حرف میزنند، بویِ تواضع از کلامشان میآید. کسی که علمش باعث شده مردمِ عادی را "عوامِ بی سواد" صدا کند، در حقیقت از مکتبِ امام صادق (ع) هیچ نیاموخته است.
خلاصه اینکه مسیرِ سعادتِ علمی در کلامِ امام (ع) سه رکن دارد:
۱. زیورِ وقار: علمی که با آرامش و حلم همراه باشد.
۲. تقارنِ تواضع: هم استاد در برابرِ شاگرد (احترام به جوینده) و هم شاگرد در برابرِ استاد (تکریمِ منبعِ نور)
۳. دوری از طغیان: علم برای خدمت به بشریت است، نه برای استعمار و تحقیرِ آنها.
بیایید از امروز، این منشورِ اخلاقی را در دانشگاهها، حوزهها، مدارس و حتی در گفتوگوهای خانوادگیمان جاری کنیم. علمی که تکبر بیاورد، علم نیست؛ بیماری است. علمِ حقیقی، آن است که وقتی زیاد میشود، قدِ انسان را در برابرِ خدا و خلقِ خدا کوتاهتر میکند.
خدایا! ما را از دانشپژوهانِ حقیقی قرار ده، علمِ ما را با حلم و تواضع مزیّن فرما و ما را از عالمانِ جبّار و متکبر دور نگهدار.
«اَللّهُمَّ عَجِّل لِوَلیِّکَ الفَرَج...»
«شیعه کوئست؛ همراه شما در مسیر تبلیغ و ترویج دین»
www.shiaquest.net
به کانال سخنرانی های مکتوب و #روضه در ایتا بپیوندید @shiaquest_net
