گفتار چهاردهم:معرصه ها و مرزهای حضور بانوان در جامعه

مقدمه
مناقب و فضایل فراوانی راجع حضرت زهرا علیها السلام در کتب معتبر مسلمانان؛ بلکه حتی غیرمسلمانان از جمله مسیحیان و دیگر فرق و ادیان مطرح شده است و همان طور که در روایت است: «لايُقاسُ بِنَا اَحَدٌ» (عيون اخبار الرضا علیه الرضا ج2ص66) پس حضرت زهرا علیها السلام هم، که در رأس اهل بیت علیهم السلام است با کسی قابل قیاس نیست از میان آیات قرآن، به دو آیه در فضیلت حضرت زهرا علیها السلام استدلال میکنم و این آیات از آیاتی بود که مورد احتجاج حضرات معصومین علیهم السلام بوده است .1 در سی و سومین آیه از سی و سومین سوره قرآن خداوند متعال می فرماید: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرّجسَ أَهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَكُم تطهيرا .» (الأحزاب، آیه 33). پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، آیه شریفه را در شأن حضرت امیرالمؤمنین، حضرت زهرا و حسنين علیهم السلام مطرح فرمود. أم سلمة عرض کرد: يا رسول الله ! من چطور؟ فرمود: تو بر خیر هستی؛ ؛ اما شما نه؛ این آیه به اهل بیت من اختصاص دارد.

مرحوم آیت الله العظمی فاضل که استاد من بودند و اصول را در محضر ایشان خواندم و سالگرد رحلت ایشان هم هست و در چنین شبی از دنیا رفتند و سوّم جمادی در قم تشییع شدند می فرمود تصمیم گرفتم کتابی به اتفاق بعضی فضلا راجع آیه تطهیر بنویسم و شبهات پیرامون آن را جواب بدهم. جلسات و نشست های علمی ای را در این زمینه با مرحوم آقای اشراقی داماد امام رحمه الله ، داشتیم تا اینکه یک روز به حرم حضرت معصومه علیها السلام شرفیاب شدم و عرض کردم عمه جان آمدم از شما يارى بطلبم. ایشان در مقدمه کتاب هم آوردند که در اثر آن شرفیاب شدن، افاضاتی از جانب حضرت معصومه علیها السلام به من شد که وقتی برگشتم و در جلسه ای که با مرحوم آقای اشراقی داشتم، هر سؤالی که مطرح می شد، من پاسخ میگفتم. ایشان گفت: چه اتفاقی افتاده است که سریع و راحت پاسخ میدهی؟

می فرمود: رفتم و از حضرت معصومه علیها السلام پاسخ گرفتم تا این که کتاب با عنوان چهره های درخشان در آیه تطهیر به رشته تحریر درآمد و فرمودند: آیه تطهیر از معجزات کلام خدا در قرآن است که در جایی واقع شده که معلوم است برای اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ چون قبل و بعد آیه، با ذکر ضمایر جمع مؤنَّث «هُنَّ كُنَّ» مطرح شده که اشاره به همسران رسول خدا صلى الله عليه وسلم است؛ اما در آیه تطهیر با ضمیر «كُمْ»، «تُمْ» ذکر شده است. به هرحال، آیه شریفه تطهیر از آیاتی است که شورای شش نفره امام حسین علیه السلام روز عاشورا، امام حسن علیه السلام در احتجاجات مقابل معاویه ، به آن استناد کردند.

2. آیه 61 آل عمران، معروف به مُباهَلَه که تعابیر «اَنْفُسَنا»، «نِسَاءَنا»، «أَبْنَاءَنَا» آن، حسنین و حضرت زهرا و امیرالمؤمنین علیه السلام را شامل میشود. پیغمبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «لَوْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِي الْأَرْضِ عِبَاداً أَكْرَمُ مِنْ عَلِي وَ فَاطِمَة وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ لَأَمَرَنِي أَنْ اُبَاهِلَ بِهِمْ وَلَكِنْ أَمَرَنِى بِالْبَاهَلَةِ عَلَى هَؤُلاء».فاطمه زهرا علیها السلام آن چنان مقام والایی دارد که «تحدید ،توهین جسارت و هر نوع اذیّت آزار و... درباره ایشان بزرگ است؛ چون شخصیت شخصیت بزرگ و والایی است و این شخصیت هم، زمانی برای ایشان تشخص پیدا کرد که در عصر جاهلیت دختر در جامعه آن روز منفور بود. قرآن می فرماید: «وَ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِالأُنثی...». (النحل، آیه 58).

به کسی می گفتند: دختری از تو متولد شده است، رنگ چهره اش تغییر میکرد و فوراً دختر را زنده به گور میکردند. در آن زمان، «فِدَاهَا ابوها» (الأمالی للصدوق، ص (234).معنا نداشت؛ احترام و «رَحَبَّ بِهَا» (الأمالي (للطوسی)، ص400). معنا نداشت.
در چنین جامعه ای خدای متعال حضرت زهرا علیها السلام را به پیامبر صلی الله علیه و اله عطا کرد که می شود «خَیر کثیر» (تفسیر القمی، ج2، ص445).و در قرآن مجید هم سوره ای جداگانه در شأن مبارکش نازل میکند: «إِنَّا أَعطيتُكَ الكَوثَرَ * فَصَلَّ لِرَبِّكَ وَانحَر * إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ (الکوثر، آیه 1-3).

موضوع سخن پیرامون آن است که زن چه مقدار و تا کجا میتواند در جامعه حضور پیدا کند؟

1. عرصه های حضور؛

2. مرزهای حضور؛

1. عرصه های حضور زنان

در جوامع غرب حضور اجتماعی زنان منجر به ابتذال و فساد شده است؛ مثل حضور در فیلمهای مبتذل در کنار مردان فاسد تبدیل شدن به کالای تبلیغاتی و چاپ تصاویر بدون حجاب آنها در برندهای پوشاک و خوراک و...، مجلس گردانی در مجالس عیش و نوش این در حقیقت، تحقیر زن است تا تکریم او، و نگاه کالایی و متاعی به زن است.
در همین زمینه، پنج جلد کتاب از فرمایشهای رهبر عظیم الشأن تحت عنوان نقش و رسالت زن مکتوب شده است که عنوان جلد پنجم این دوره به نام عرصه های اجتماعی حضور زن است.

خداوند متعال در فرمایشی به پیامبرش در قرآن کریم، کلمه ای را به نام «امر جامع»که یکبار هم بیشتر ذکر نشده است، مطرح می کند و می فرماید: «پیغمبر! اگر افرادی با تو که رهبر جامعه هستی در امراجتماعی مثل نماز جمعه نماز عید، انتخابات، بیعت جنگ حفر خندق کندن مسجد ساختن اجتماع کنند، آیا میتوانند با دستور پیغمبر صلی لله علیه و آله به ،اجتماع همکاری و همدلی؛ اما از کار و دستور پیامبر سرپیچی کنند؟ نه! چون اذن رهبر جامعه در امور اجتماعی لازم است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذَا كَانُواْ مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَّم يَذهَبُوا حَتَّى يَستَذِنُوهُ.»( النور، آیه 62)(اذن، برای قبل از عمل است؛ اما اجازه برای بعد از عمل است و لذا قرآن نمیفرماید: يَسْتَجِيزُوهُ). «أمر جامع»مشترک میان زن و مرد است؛ به همین خاطر قرآن میفرماید: «مَن عَمِلَ صلِحًا مِّن ذَكَرٍ أَو أُنثَى وَهُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَوَةً طَيِّبَةً .» (النحل، آیه 97).عمل صالح چیست؟

خداوند متعال در سوره توبه مصادیق عمل صالح را که متعدّد و فراوان است، ذکر کرده است «لَا يُصِيبُهُم ظَمَأُ وَ لَا نَصَبٌ وَ لَا مخمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَا يَطَونَ مَوطِئًا يَغِيظُ الكُفَّارَ وَ لَا يَنَالُونَ مِن عَدُوٌّ نَّيلاً إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَل صُلِحُ»(التوبه، آیه 120)هر حرکتی که دشمن را مأیوس کند، عمل صالح است. حال در قالب: 1.«شعر»باشد؛ صدها شاعر زن در تاریخ داشتیم که در کتاب مُعجَمُ النِّسَاءِ الشَّاعِرَاتِ فِی الجَاهِلِيَّة و الإسلام، چهار پنج شاعر زن را ثبت کرده که بعضی در جنگ صفین در دفاع از امیرالمؤمنین علیه السلام دشمن شعر می سرودند. سوده هَمْدانی در مقابل معاویه سروده است:

صَلَّ الإِلَهُ عَلَى جِسْمٍ تَضَمَّنَهُ *** قَبْرِ فَأَصْبَحَ فِيهِ الْعَدْلُ مَدْفُونَا
(بلاغات النساء ، ص 48)

يا «خَنْسَاء» شاعره بوده که «حسّان بن ثابت»، شاعر معروف شعری را خواند و این زن هشت اشکال ادبی به شعر او داشت.

2.«کتاب»و نوشته علمی پژوهشی باشد که روشنگری علیه دشمن کند،

3.«سخنرانی» و خطبه خوانی کند؛ همچون حضرت زهرا علیها السلام که در مسجد علیه دشمن خطبه کوبنده میخواند

4. تحمل سختی باشد؛ مثل سمیّه که شهیده شد صعوبت، مثل حضرت خدیجه علیها السلام در شعب ابی طالب یا حضرت زینب در صحنه کربلا
5. علم زنان ،فقيه مفسّرة و عالمه زیادی در طول تاریخ در دفاع از مکتب حقة إسلام و اهل بیت علیهم السلام بودند.

ابن سعد در طبقات بیش از پانصد نفر از صحابیات را نام برده است؛ من جمله «نفیسه خاتون»(الأعلام للزركلی، ج 8، ص44)(نوه امام مجتبی علیه السلام) یا همسر إسحاق مُؤتَمَن عروس امام صادق علیه السلام در مصر. عُلمای این خطه به ایشان قسم میخوردند؛ یعنی این قدر ایشان را قبول اینقدر داشتند زرکلی در الاعلام می گوید: «عالِمةُ بالتَّفْسِير و الحديث».(الأعلام للزركلی، ج 8، ص44).احمد بن حنبل و شافعی با رعایت ادب در محضر این بانو زانو زده درس و سخنان ایشان را استماع کرده برای دیگران نقل میکردند.

6.«جنگ»باشد؛ مثل زنان پرستار «امیمة»، در خیبر محضر پیغمبر صلى الله عليه وآله و سلم آمد گفت: «يارسول الله ! قَدْ أَرَدْنَا أَنْ نَخْرُجَ مَعَكَ فَنَدَاوِى الجُرْحَى»؛(مسند أحمد بن حنبل، ج 45، ص108) می شود بیاییم ومجروحان را معالجه کنیم؟! پیغمبر صلى الله عليه وآله و سلم پذیرفت و او هم آمد. پرستاران در جنگ اُحد مثل: نَصيبه .

7.«إقتصاد» باشد بالاترین زنان فعّال در حوزه اقتصادی، حضرت خدیجه کبری علیها السلام است.
8.«فنون مختلفة» باشد. زنانی مثل أسماء برای حضرت زهرا علیها السلام تابوت ساختند. (تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج1، ص469).
9.«تدريس
10.«پژوهش و تحقیق
11.«امور بنیادی - نخبگان.
12.«علوم مختلف دانشگاهی.

پس ،اسلام عرصه حضور اجتماعی را برای زنان مسدود نکرده است؛ بلکه به تعبیر خدا زنان هم حق مشارکت اجتماعی دارند: «يَأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ المُؤمِنتُ يُبَايِعنَكَ»(الممتحنة ، آیه 12).
اما نه اینطور که به هر شکلی که بخواهد در اجتماع حضور پیدا کند. بعضی زنان در بیعت عَقَبَة (فرهنگ نامه حج، ص 685؛ تاریخ توصیفی تحلیلی صدر اسلام، ص 137).شرکت داشتند که دو بیعت بود بیعت اوّل به عقبة اوّل (بَيْعَةُ النِّساء)، و بيعت دوّم به عقبه دوّم (بیعت الحرب) معروف شد.

اما عده ای اسلام را بد معنا کردند که ،اسلام عرصه حضور زنان در اجتماع را نمی پسندد.

نمونه های دیگر از صدیقه طاهره علیهم السلام در ،هجرت ،مباهله کساء و ... این بانوی بزرگوار، الگوی همه ماست و حجّت خدا فرمود: «فى إبنة رسولِ الله لِى أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ( الإحتجاج على أهل اللجاج، ج 2، ص 466-468.)

1. کرسی درس و تعلیم

زنی آمد خدمت ایشان گفت: «لي والدةٌ ضَعِيفَةً»من مادر ضعیف دارم. او سؤال خودش را که راجع نماز بود، مطرح کرد و پاسخ گرفت. «وَ ثَلَّثَتْ»، سؤال سوّم «عَشَّرت» ده سؤال را مطرح کرد و (کتابی را هم یکی از دوستان نوشته به نام پرسش و پاسخ های ائمه که یک جلد هم برای حضرت زهرا علیهم السلام نوشته است.) «ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْكَثْرَة»؛ آن خانم از کثرت سؤالها خجالت کشید و معذرت خواهی کرد. حضرت زهرا علیها السلام فرمودند: «خجالت نکش؛ هاتِي وَ سَلِي عَمَّا بَدَا لَكِ؛ هر وقت سؤال داشتی، بیا» و برای دلگرمی او فرمود «اگر بار سنگینی باشد و بگویند صدهزار دینار به تو میدهیم که این را جابه جا کن، تو این کار را میکنی»؟ گفت: یقیناً انجام میدهم. فرمود: «به ازای هر سؤالی که کردی، مَا بَيْنَ الثَّرَى إِلَى الْعَرْش؛ میان خاک و عرش اگر تماماً طلا و در شود به من اجر میدهند.»)( مُنيَّةُ المُريد، ص 115؛)(حال که نسل جوان از فضای مجازی برخوردار است باید تحقیق و جست وجو کند.)

در قوم حضرت موسی سؤالها و درخواستهای بی ربط زیاد بود گاهی می گفتند: «أرنا الله جهرة »(رياض السالكين في شرح صحيفة سيد الساجدين، ج1، ص249) يا «يا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةً»( كتاب سليم بن قيس الهلالی، ج 2، ص 842) یا میگفتند: مقدار غذا کم است چرا سیر و عدس کنار آن نیست؟! میگوید افتخار مسلمانان این است که در قرآن چهارده بار «یسألونک» وجود دارد هر یک از آنها هم محور یک پرسش اساسی است:

تاریخی «يسألونك عَنْ ذِي الْقَرْنَيْن (الکهف، آیه 83).

«أحكام «يسألونك عَنِ المَحِيض،(البقره، آیه 222).

جغرافيا: «يسألونك عَن الاَهِلَّة»؛(البقرة آیه 189)
اعتقادات: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَة (الأعراف، آیه 187.)

از افتخارات مسلمین این است که از پیغمبر خداصلى الله عليه والله سؤالات بی ربط نمی کردند؛ چون پیغمبرصلى الله عليه والله به آنها کیفیت سؤال کردن را می آموخت؛

«جَاءَ رَجُلٌ إِلَى فَاطِمة»؛ شخصی محضر حضرت زهرا علیها السلام آمد و عرض کرد: گاهی ،سلمان ،مقداد و... با رعایت همه مرزهای ولایی و اخلاقی محضر حضرت زهرا علیها السلام می رسیدند) «يا ابْنَةَ رَسُولِ الله! ای دختر پیامبر»پدرتان حدیثی را نزد شما نیست که برای من بخوانید، هل ترك رسول الله صلى الله عليه وسلم عِنْدَكَ شَيْئَاً حضرت هم حدیثی راجع به مقام و اهمیت همسایگان را خواندند. (الکافی (ط - الإسلامية)، ص6.)

2. حضور حضرت زهرا علیها السلام در خانه مهاجرين و أنصار حضرت با صاحبان آن خانه ها که مردان ،باشند صحبت می کردند که در میدان برای دفاع از امیرالمؤمنین علیه السلام ولایت حاضر شوند. (السقيفة و فدک ، ص61.)

3. خطبه در مسجد.

مرزهای حضور زنان
1. كانون خانواده نباید فدای فعالیت اجتماعی زنان در اجتماع شود مثل: پزشکی ،تدریس ،تعلیم ،پژوهش، سیاست و... و بگوید: حال که مشغول کار هستم، ازدواج نمیکنم - فرزند نمی خواهم ....
وقتی اسماء بنت عُمَيْس از حبشه برگشت، زنها دور او را گرفتند و به او گفتند: چون چهارده سال ،نبودی اکنون که برگشتی به رسول خدا بگو ما زنان از برخی عرصه های اجتماعی محروم هستیم از جمله جهاد که میدان برای حضور آقایان باز است (خانم هایی هم که در بمب باران ها شهید شدند هفتصد هزار شهید زن بودند.) ایشان آمد و سؤال را مطرح کرد حضرت ابتدا از همه بانوانی که چنین سؤالی را مطرح کردند، تشکر کردند و بعد فرمودند: به زنان بگو: «جِهَادُ المَرْأَةِ حُسْنُ التَبَعلُ (الکافی (ط - الإسلامية)، ج 5 ص 507)

امیرالمؤمنین علیه السلام به شخصی فرمود: فاطمه آن قدر مشک آب به خانه من آورد که «حَتَّى أَثَرَ في صَدْرِهَا»؛ یعنی جای بند مشک بر بدن زهرا علیها السلام ماند. آن قدر در خانه من آسیاب چرخاند که دست او براثر این کار تأثیر پذیرفت؛ آن قدر هیزم برای دیگ غذا جابه جا کرد که این آتش بر چهره او اثر کرد. (لوامع صاحبقرانی (مشهور به شرح فقیه)، ج4، ص136.)

حضور اجتماعی زنان در جامعه باید با رعایت حریم و شئونات اسلامی توأم باشد. گفته میشود حضرت زهرا علیها السلام در مسجد خطبه خواند؛ اما چگونه؟ «لاثَتْ حِمَارَهَا»؛ (الإحتجاج (للطبرسی)، ج1، ص 98-102) روسری انداخت.
امام باقر علیه السلام «أومئ بیده» با دست مبارکشان اشاره کردند: حجابی که تمام جوارح فوقانی بدن (از زیر گلو و بازو) را می پوشاند. «جِلْبَاب»:به لباس بلندی گویند که از سر تا پا را فراگیرد در میان بخشی از محرمها وارد مسجد شدند. وقتی راه می رفتند بخشی از لباس زیر پای ایشان میرفت که این دو معنا دارد

1- از شدّتِ تعجیل حضرت در راه رفتن باشد؛
2- این که لباس آن قدر بلند بود که بر زمین کشیده می شد.