گفتار هفتم:عوامل انحطاط و سقوط جامعه بعد از پیامبر در کلام حضرت زهرا سلام الله علیها
مقدمه
فضایل بانوی بزرگوار حضرت زهرا علیهاالسلام فراوان است؛ شخصیتی که خداوند در قرآن، و پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام در روایات متعدد به مدحض پرداخته اند. از آنها سخنی نورانی از رسول خدا صلی الله علیه و آله است که خطاب به ایشان فرمودند:
يا فاطمة منّا خير الأنبيا و هو أبوك و منّا خير الأوصياء، و هم بعلک، و منا خيرالشهداء، و هو حمزة عمّ أبيك و منّا من له جناحان يطير بهما في الجنة حيث ، شاء، و هو جعفر ابن عمّ أبيك و منا سبطا هذه الأمة و سيدا شباب أهل الجنة الحسن و الحسين، و هما ابناک و الذي نفسي بيده منا مهدي هذه الأمة و هو من ولدک(ينابيع المودة لذوالقربى، ج 2، ص 269) ای فاطمه (همه افتخارات این امت به تو ختم میشود) برترین پیامبران از ماست که پدر تو است؛ بهترین اوصیا از ماست که شوهر تو است؛ بهترین شهدا حمزه از ماست که عموی پدر تو است؛ جعفر بن ابی طالب که با دو بال در بهشت پرواز میکنند از ماست که پسر عموی پدر تو است؛ دو فرزندان این امت و بزرگ جوانان ،بهشت حسن و حسین از ما هستند که فرزندان تو هستند، قسم به کسی که جان من در دست اوست از ماست مهدی این امت که او هم فرزند تو است.
انحطاط و سقوط جوامع و تمدنها عوامل مختلفی دارد که اصلی ترین این عوامل از نظر قرآن عبارت اند از:
1. كفر و الحاد
انکار خدا و حق زمینه ساز سقوط و انحراف جامعه است اعمال ،کافران مانند سرابی در زمین هموار است که تشنه آن را آب میپندارد.(نور، آیه 39)
کافر در تاریکی حرکت میکند و افقی به سوی نور ندارد: أَو كَظُلُمَةٍ فِي بَجَرٍ لُجِّيٍّ يَعْشَلَهُ مَوجُ مِّن فَوقِهِ مَوجُ مِّن فَوقِةِ سَحَابٌ ظُلُمَتُ بَعضُهَا فَوقَ بَعضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَم يَكَد يَرَنْهَا وَ مَن لَّم يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُورٍ»
2 . تقليد كوركورانه
عامل دیگر انحطاط جوامع تقلید جاهلانه امتها از فرهنگ غلط و رسوم نادرست گذشتگان است قرآن کریم میفرماید که مشرکان میگفتند: «أَتَنهَنَا أَن نَّعْبُدَ مَا يَعبُدُ ءَابَآؤُنَا...»( هود، آیه 62) «آیا ما را از پرستش آنچه پدرانمان می پرستیدند باز میداری»؟
مطلق تقلید در اسلام ممنوع نیست آنچه مذمت شده، تقلید کورکورانه و جاهلانه است چنین تقلیدی مانع پذیرش نور حق و هدایت است.
3. جهل و نادانی
جهل در تمام ابعادش خطرناک است. سودجویان و ستمگران همواره از جهل توده های مردم بهره برده اند؛ چنان که سامری با سوء استفاده از همین ابزار هزاران نفر را گوساله پرست .کرد منظور از جهل بی سوادی نیست؛ بلکه جهل یعنی ناآگاهی، گمراهی و عدم معرفت حضرت موسی علیه السلام به قومش گفت: «إِنَّكُم قَومُ تَجَهَلُونَ(اعراف، آیه 138).
4. فقر و نداری
محرومیت مالی عامل دیگر سقوط اخلاقی و اعتقادی است. انسان فقیر به آسانی از دین خود دست میکشد؛ چنان که رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْرا(الكافي، ج 2، ص 307) فقر موجب کفر می.شود» همچنین ،فقر مانع خردمندی و تعقل است؛ چنان که حضرت علی علیه السلام می فرماید: «إِنَّ الْفَقْرَ مَدْهَشَةُ لِلْعَقْلِ؛( عيون الحكم والمواعظ (لليثى)، ص149.) همانا فقر خرد را سرگشته میسازد.
5. ظلم وستم
قرآن کریم می فرماید: «وَ مَا كُنَّا مُهْلِكي القُرَى إِلَّا وَأَهلُهَا ظُلِمُونَ(قصص، آیه 59).
6. فسق و فساد
رواج فسق و فساد در جامعه میتواند زمینه ساز انحطاط و سقوط شود. نمونه این سقوط را در اقوام گذشته مانند قوم لوط میتوان مشاهده کرد.
7. نفاق
از پدیده های خطرناک و اساسی در زمینه انحطاط جامعه خطر نفاق و دورویی است که ده ها آیه قرآن به آن اختصاص یافته است.
از عوامل دیگری مانند ،غفلت دنیاپرستی ،گناه هوای نفش اسراف، استکبار و غرور و مستی نیز میتوان به عنوان عوامل اصلی انحطاط نام برد.
علل انحراف جامعه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله در کلام حضرت زهرا علیهاالسلام
صدیقه طاهره علیهاالسلام در خطبه بلند فدکیه که در کهن ترین منابع آمده و بالبداهه ایراد شده به خوبی ریشه های انحراف را پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان کرده بیان کرده است. ایشان با استناد به آیات قرآن و تحلیل آنها این موضوع را ریشه یابی کرده اند. این خطبه مختص گذشته نیست؛ بلکه برای امروز و ایندگان نیز منشور هدایت است.
1. نفاق:
تا رسول خدا صلى الله عليه وسلم زنده بود، نفاق مخفی بود قرآن کریم میفرماید: «وَ مِن أَهلِ المَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى التَّفَاقِ لَا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم»(توبه، آیه 101) «و از اهل مدینه، گروهی سخت به نفاق پای بندند. تو آنها را نمی شناسی؛ ولی ما آنها را میشناسیم
نفاق، شاخصه های مختلفی دارد؛ مانند خفیف ،شدید ،اعتقادی ،اجتماعی اخلاقی قلبی و زبانی
امیرالمومنین علیه السلام در نامه 27 نهج البلاغه که به محمد بن ابی بکر نوشته است، می فرماید:
وَ لَقَدْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنِّي لَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي مُؤْمِناً وَ لَا مُشْرِكاً وَ لَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ عَالِمِ اللَّسَانِ يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ.( نهج البلاغة : الكتاب 27.) رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمودند: من بر امتم نه از مؤمن و نه از مشرک هراسی ندارم من بر شما از مرد منافقی میترسم که درونی دو چهره و زبانی عالمانه دارد؛ گفتارش دلپسند و رفتارش زشت و ناپسند است.
2. پیروی از شیطان
تبعیت از گامها و نداهای شیطانی عامل دیگر انحراف جامعه پس از پیامبر صَلَى اللهُ عَلَيْهِ واله وسلم بود. حضرت زهرا علیهاالسلام فرمودند: «وَ أَطْلَعَ الشَّيْطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ هَاتِفاً بِكُمْ فَأَلْقَاكُمْ لِدَعْوَتِهِ مُسْتَجِيبِين؛( الإحتجاج ،للطبرسي ، ج1، ص101.) شيطان سرش را از مخفیگاه خود بیرون آورد و شما را به سوی خود دعوت کرد و شما را آماده پذیرش دعوت یافت».
قرآن کریم در چند جا مردم را از خطوات و گامهای شیطان برحذر داشته است؛ شیطان به دنبال ایجاد تفرقه و گسست در جامعه است.
3. قراردادن جامعه در فتنه
حضرت فرمودند: «الا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا(بلاغات النساء ، ص 25) آگاه باشید که در فتنه قرار گرفتید». رسول خدا صلی الله علیه و آله بارها فرموده بود که بعد از من فتنه به وقوع می پیوندد. حضرت علی علیه السلام در خطبه 156 میفرماید که بعد از نزول آیه «الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُون» نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتم و پرسیدم: «مَا هَذِهِ الْفِتْنَةُ الَّتِي أَخْبَرَكَ اللهُ تَعَالَى بها؛ این فتنه ای که خدا تو را از آن آگاه کرده است، چیست»؟
فرمود:يَا عَلِيُّ إِنَّ أُمَّتِي سَيُفْتَنُونَ بَعْدِي بِأَمْوَالِهِمْ وَ يَتُونَ بِدِينِهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ وَ يَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ يَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ يَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْكَاذِبَةِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِيَةِ فَيَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِيذِ وَ السُّحْتَ بِالهَدِيَّةِ وَ الرِّبَا بِالْبَيْع. (نهج البلاغة (للصبحي صالح)، ص220)
ای علی این مردم به زودی با اموالشان آزموده میشوند و در دینداری بر خدا منت میگذارند؛ با این حال انتظار رحمت او را دارند و از قدرت و خشم خدا خود را ایمن می پندارند؛ حرام خدا را با شبهات دروغین و هوسهای غفلت را حلال میکنند؛ خمر را به بهانه ،نبیذ و رشوه را به عنوان هدیه و ربا را به بهانه بیع حلال میکنند.
4. ضعف دینداری
و سمل جلباب الدین پرده دینداری کنار رفت» عامل دیگر انحراف جامعه، ضعف دینداری مردم است دین داری اگر ظاهری شد زود سلب شده، به دنیا فروخته میشود
5. ترک سنت پیامبر
«وَ إِهْمَالِ سُنَنِ النَّبي»( الإحتجاج (للطبرسى) ، ج1، ص 102). سنت پیامبر صلی الله علیه و آله زیر پا گذاشته شد؛ سنتی که خدا مردم را به آن ارجاع داد و همگان را به تبعیت از آن فراخواند جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام و حاکمیت آن حضرت بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله سنت پیامبر بود. پس فراموشی غدیر یعنی فراموشی سنت پیامبر صلی الله علیه و آله
6. پیروی از احکام جاهلیت
أَ فَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ تَبْغُون»( دلائل الإمامة ، ص 116). عامل دیگر سقوط جامعه در خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام پیروی از احکام جاهلیت و ترک احکام مترقی اسلام است. جاهلیت اولی، بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله در شکل جدید بازگشت و جاهلیت مدرن جای جاهلیت کهن را گرفت در جاهلیت ،کهن شرک و بت پرستی بود؛ اما برخی مسلمانان با ادعای توحید، به همان احکام بازگشتند؛ آن گونه که امام باقر فرمود: «سَتَكُونُ جَاهِلِيَّةٌ أُخْرَى؛( بحار الأنوار، ج22، ص 189.) به زودی جاهلیت دیگری رخ می نماید.
