گفتار ششم:ولایت مداری در سیره حضرت زهرا سلام الله علیها

مقدمه
شخصیت حضرت زهرا علیهاالسلام را از چهار طریق معرفی میکنیم: قرآن، روایات، کلمات ،بزرگان و سیره رفتاری آن حضرت

الف) حضرت زهرا علیهاالسلام در قرآن
مفسران به بیش از صد آیه مستقیم و غیرمستقیم (باطن و ظاهر)، به صورت تفسير يا تأویل در شأن ایشان اشاره کرده اند برخی از این آیات عبارت اند از: آیه تطهير: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ (الأحزاب، آیه 33)

و آیه مباهله(3) که حضرت زهرا علیهاالسلام در این آیه «نساء نا» خطاب شده است.
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ»؛ (آل عمران، آیه61).

سوره هل اتی که 18 آیه آن در مورد این خاندان نازل شده است؛ هنگامی که سه روز برای شفای فرزندانشان روزه گرفتند و غذای خود را به مسکین و یتیم و اسیر دادند(مجمع البیان، ج 10، ص 188)
همچنین آیه مودت:قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى (شوری، 23) و سوره کوثر

ب) حضرت زهرا علیهاالسلام در روایات
روایات فراوانی در فضیلت مقام آن بانوی مکرمه از رسول خدا صلى الله عليه وسلم و ائمه معصومین علیهم السلام رسیده است. برخی از این روایات عبارت انداز:

1. «قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ فَاطِمَةَ علیهاالسلام ابْنَتِي خَيْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ عُنْصُراً وَ شَرَفاً وَ كَرَماً؛( مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين والأئمة ، ص 136؛) همانا دخترم فاطمه بهترین اهل زمین از نظر ،عنصر ،شرافت و کرامت است.»

2. «كان رسول الله صلى الله عليه وسلم لَايَنَامُ حَتَّى يُقَبِّلَ عِرْضَ وَجْهِ فاطمه(مقتل الحسين (للخوارزمی) ، ج1، ص108.)؛ رسول خدا صلى الله عليه وسلم نمیخوابید تا صورت فاطمه علیهاالسلام را می بوسید».

3. رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَحَبُّ أَهْلِي إِلَيَّ فَاطِمَة؛( عوالم العلوم والمعارف، ج11، ص169.) محبوب ترین خاندانم نزد من فاطمه علیهاالسلام است.

4. رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ يَا مَعْشَرَ الْخَلَائِقِ غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ حَتی تَجُوزَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ (عيون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 32)

5. رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ شَخْصٍ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَاطِمَةُ (بحار الأنوار، ج 37 ، ص 70)

6. حضرت زهرا علیهاالسلام فرمود، پدرم فرمودند: «إِنَّ مَنْ سَلَّمَ عَلَيَّ وَ عَلَيْكِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَلَهُ الْجَنَّةُ قَالَ فَقُلْتُ لَهَا هَذَا فِي حَيَاتِهِ وَ حَيَاتِكِ أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ مَوْتِكِ قَالَتْ فِي حَيَاتِنَا وَ بَعْدَ مَوْتِنَا»؛( كشف اليقين في فضائل أمير المؤمنين علیه السلام، ص 354) کسی که سه روز بر من و بر تو ای فاطمه درود بفرستد، بهشت بر او واجب است؛ در حیات ما و بعد از وفات ما».

7. محمد حنفیه گوید از امیرالمؤمنین علیه السلام شنیدم که فرمود: «دَخَلْتُ يَوْماً مَنْزِلِي فَإِذَا رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله جَالِسٌ وَ الْحَسَنُ عَنْ يَمِينِهِ وَ الْحُسَيْنُ عَنْ يَسَارِهِ وَ فَاطِمَةُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُوَ يَقُولُ يَا حَسَنُ وَ يَا حُسَيْنُ أَنْتُمَا كِفَتَا الْمِيزَانِ وَ فَاطِمَةُ لِسَانُهُ وَ لَا تَعْدِلُ الْكِفَتَانِ إِلَّا بِاللَّسَانِ وَ لَا يَقُومُ اللَّسَانُ إِلَّا عَلَى الْكِفَتَيْنِ أَلتُمَا الْإِمَامَانِ وَ لأُتِكما الشَّفَاعَةُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيَّ فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَنْتَ تَوَفَّى الْمُؤْمِنِينَ أُجُورَهُمْ وَ تَقْسِمُ الْجَنَّةَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ شِيعَتِكَ».( کشف الغمة ، ج1، ص 506 .)

«روزی بر رسول خدا صلى الله عليه وسلم وارد شدم دیدم رسول خدا نشسته و فرزندم حسن طرف راست ،او و حسین سمت چپ ،او و فاطمه در برابرش نشسته اند؛ در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله میفرمود ای حسن و ای حسین، شما مانند دو کفه ترازو هستید و ،فاطمه شاهین آن ترازوست ترازو درست نمیشود مگر به شاهین و شاهین ترازو نیز عمل نمیکند مگر با دو کفه شما هر دو امام هستید و برای مادر شما حق شفاعت سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی من متوجه شد و فرمود ای ،ابالحسن تو مزد مؤمنین را میدهی و تقسیم کننده بهشت بین آنها هستی.

ج) سخنان اندیشمندان
نویسندگان زیادی در مورد حضرت زهرا علیهاالسلام قلم زده اند که برخی مسیحی، و برخی از دانشمندان عامه هستند؛ مانند:

1. سليمان کتانی: وی مذهبش مسیحی است و آثار فراوانی را در مورد اهل بیت نوشته است که قلمی هنری و روان دارد. کتاب زیبایی در مورد حضرت زهرا علیهاالسلام به نام فاطمه الزهرا علیهاالسلام وتر فى غمد دارد که به نام زهی در نیام ترجمه هم شده است. امام موسی صدر نیز مقدمه ای زیبا بر این کتاب نگاشته است.

2. ميشل ،کعدی نویسنده مسیحی کتابی به نام الزهرا اولى الاديبات دارد. نویسنده در این کتاب قصیده 42 بیتی در مورد آن حضرت دارد.

3 . كريستو فرکلوهسی کتابی به نام فاطیما دختر محمد دارد که رساله دکتری او بوده است. این کتاب در سال 2009 به زبان انگلیسی منتشر شد. نویسنده به بررسی اندوه ها و دردهای آن حضرت بعد از سقیفه میپردازد او کتابی هم در مورد حضرت زینب علیهاالسلام دارد به نام پاره ای از قلب من.

4. سیوطی از دانشمندان قرن ده کتابی به نام الثغور الباسمه في مناقب السيده فاطمه دارد. نویسنده در این کتاب به فضایل آن حضرت را به رشته تحریر درآورده است.

5. توفیق علم، نویسنده و پژوهشگر مصری اهل سنت، کتابی به نام فاطمه الزهرا علیهاالسلام دارد. او در بخشی از کتاب مینویسد: «يا ام الحسنين اى قلم يستطيع ليكتب عنک؛ ای مادر حسنین کدام ،قلم توانایی نوشتن از تو را دارد»؟

6. احمد خلیل ،جمعه از نویسندگان اهل سنت سوریه کتب متعددی در حوزه زنان دارد؛ مانند: بنات الصحابه ، نساء من الاندلس ونساء من التاريخ. او در مورد حضرت زهرا علیهاالسلام می نویسد: «لیتنی استطيع ان اكتب حياتك على ورق الورد»؛ ای کاش میتوانستم زندگی نامه تو را بر برگه های گل بنویسم.

د) سلوک رفتاری حضرت زهرا علیهاالسلام
بررسی سیره آن حضرت اعم از سخنان و رفتارها همه گویای شخصیت والای آن حضرت است. صفات انسانها دو قسم است: 1. ذاتی و غیراختیاری مانند سیادت یا زیبایی و فصاحت که ارثی است و انسان در کسب آن نقشی ندارد؛ 2. اکتسابی و اختیاری مانند عبودیت ادب و امانت داری در مورد صدیقه طاهره علیهاالسلام ما به دنبال بیان این بخش از فضایل هستیم؛ البته دختر پیامبر بودن همسر علی علیهاالسلام بود و مادر ائمه ،بودن امتیازات بسیار بزرگی ،است اما قابل الگوبردرای نیست از اقدامات مهم حضرت زهرا علیهاالسلام، دفاع از ولایت و امامت است که امروز باید از آن درس بگیریم.

ولایت یکی از ارکان اصلی اسلام است اسلام بر پنج پایه اساسی یعنی نماز زکات، حج، روزه و ولایت بنیان شده که ولایت، مهمترین آنهاست: «فَقَالَ الْوَلَايَةُ أَفْضَل»؛( الکافی، ج 2، ص18.) ولایت بالاتر است نماز رابطه انسان با خدا زکات رابطه انسان با مردم روزه رابطه انسان با خود حج رابطه انسان با سایر مسلمانان و ولایت رابطه انسان با ولی خداست. ولایت ضامن اجرای صحیح احکام است؛ ولایت مفتاح و کلید است.

ولایت و امامت مهمترین مسئله در مکتب اهل بیت علیهم السلام است؛ موضوعی که مهم ترین مسئله اختلافی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است ولایت از «ولاء» به معنای نزدیک بودن دو چیز به هم پشت سر هم ،بودن یاری ،کردن ،سرپرستی ،قرب و نزدیکی است. هر چند قرآن برای غیر خدا ولایت در طول خدا قائل است اصل ولایت برای خداست «فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِي.... (الشوری، آیه9).
انبياء و ائمه علیهم السلام چون به مقام انسان کامل رسیده اند، از مقام رفیع ولایت برخوردارند. طبق آیه ولایت(الغدير، ج 2، ص 352.)، انحصار ولایت در خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام راستین است.

خوارزمی در کتاب مناقب از پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم روایت میکند که خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

يا على لوان عبدا عبدالله عزوجل مثل ما قام نوح فى قومه و كان له مثل أحد ذهبا فأنفقه في سبيل الله و مد في عمره حتى حجّ الف عام على قَدَمَيْهِ ثُمَّ قتل بين الصفا و المروة مظلوما، ثم لم يوالك يا على لم يشم رائحة الجنة و لم يدخلها. (المائده، آیه 55).

یا علی اگر بنده ای خدا را به اندازه نوح که در قومش عمر کرد، پرستش کند و هم وزن كوه أحد کوه أحد در راه خدا انفاق نماید و عمرش به قدری طولانی شود که هزار حج پیاده به جای آورد، سپس بین صفا و مروه مظلومانه کشته شود؛ ولی ولایت تو را نپذیرد بوی بهشت به مشامش نمیرسد و وارد آن نخواهد شد.

از محورهای تلاش حضرت زهرا علیهاالسلام دفاع از ولایت و امامت حضرت علی علیه السلام است. آن حضرت به اشکال مختلف به دفاع از امامت پرداخت.

شیوه های دفاع از ولایت در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام
به دنبال رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، جامعه دچار بحران شد. عده ای در سقیفه جمع شدند و به انتخاب خلیفه اقدام کردند آنها به سهولت غدیر را فراموش کردند. حضرت زهرا علیهاالسلام به عنوان شخصیتی که همه عمر خود را با رسول خدا صلى الله عليه وسلم گذرانده است و به خوبی میداند جانشین آن حضرت کیست و در غدیر حاضر بوده و بارها سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله را در مورد ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام شنیده است با تمام توان به دفاع از ولایت پرداخت. مهمترین گامهای آن حضرت در دفاع از ولایت عبارت انداز:

1. ایراد خطبه در مسجد و در جمع زنان مهاجر و انصار
صاحب كتاب بلاغات النساء خطبه آن حضرت را نقل کرده است ایشان با استناد به دهها آیه از قرآن و کلمات بلند خود به دفاع از ولایت پرداخت و در مسجد با شجاعت فرياد زد: «أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يَتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يُهِدِّي إِلَّا أَنْ يَهْدَى...»! (یونس، آیه 35). «آيا کسی که به سوی حق هدایت میکند برای پیروی شایسته تر است یا کسی که خود هدایت نمیشود مگر هدایتش کنند؟»

در جمع زنان مهاجر و انصار فرمود:
وَ مَا الَّذِي نَقَمُوا مِنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام نَقَمُوا وَ اللهِ مِنْهُ نَكِيرَسَيْفِهِ وَ قِلَّةَ مُبَالَاتِهِ لِحَتْفِهِ وَ شِدَّةَ وَ ظَأَتِهِ وَ نَكَالَ وَقْعَتِهِ وَ تَنَمُّرَهُ فِي ذَاتِ اللهِ»(الإحتجاج (للطبرسي)، ج1، ص108.) «مردان شما چه ایرادی بر ابوالحسن علی علیه السلام داشتند؟ والله آنها بر شمشیر برنده او ایراد میگرفتند و بر بی اعتنایی در برابر مرگ و قدرت جنگجویی و ضربات در هم شکننده اش در برابر دشمن.

2. مبارزه منفی با تحریم
گام دوم حضرت زهرا علیهاالسلام در دفاع از ولایت تحریم بود. وقتی خدمت آن حضرت رسیدند فرمود از شما راضی نیستم شرکت در نماز تشیع و مراسم دفن را ممنوع کرد. همچنین وصیت کرد شبانه دفن شود تا آنها در مراسم او حاضر نشوند. فاطمه علیهاالسلام حتی وصیت کرد قبرش تا ابد مخفی باشد این نهایت مبارزه سیاسی است؛ نهایت دفاع از ولایت است.

أُوصِيكَ أَنْ لَا يَلِيَ غُسْلِي وَ كَفْنِي سِوَاكَ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَتْ وَ أُوصِيكَ أَنْ تَدْفِنَنِي وَ لَا تُؤْذِنَ بي أَحَداً(بحار الأنوار، ج 78، ص 305.) همانا تو را وصیت میکنم که غسل و کفن کردن مرا کسی غیر از تو انجام ندهد و ندهد و هنگامی که وفات کردم مرا شبانه دفن کن و هیچکسی را خبر نکن».

3. عمل و حرکت
گام سوم، حضرت فاطمه علیهاالسلام یاری طلبیدن از مردم مدینه بود. او چهل شب به در خانه مهاجر و انصار رفت و آنها را به یاری از علی علیه السلام فراخواند.
ان عليّاً حمل فاطمه على حمار و سار بها ليلاً الى بيوت الأنصار يسألهم النصرة، و تسالهم فاطمه الانتصار».( شرح نهج البلاغه لابن ابی الحدید، ج 6، ص 13.) همانا علی علیه السلام فاطمه علیهاالسلام را شبانه سوار بر مرکب میکرد و به در خانه های انصار میبرد و علاوه بر علی علیه السلام آن حضرت نیز از آنان درخواست یاری میکرد»

4 . گریه عاطفی
گام بعدی حضرت زهرا علیهاالسلام، گریه برای فقدان پدر و مظلومیت علی علیه السلام بود. او در چند موضع عزاداری میکرد؛ بقیع، أحد و کنار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله. ایشان می فرمود: برای دو چیز اشک میریزد یکی فقدان رسول خدا صلى الله عليه وسلم و دیگری مظلومیت علی علیه السلام. ام سلمه می گوید به عیادت ایشان رفتم و پرسیدم چگونه شب را به صبح رساندید؟ فرمود: «أَصْبَحْتُ بَيْنَ كَمَدٍ وَ كَرْبٍ فُقِدَ النَّبِيُّ وَ ظُلِمَ الْوَصِيُّ هُتِكَ وَ اللَّهِ حِجَابُه»؛( بحار الأنوار، ج43، ص156.) صبح کردم در حالی که حزن و اندوه قلبم را فراگرفته به سبب فقدان پیامبر صلی الله علیه و آله و ستم هایی که به على علیه السلام شده است به خدا قسم حرمت او را شکستند.

5. فدا کردن جان
در نهایت آن بانوی بزرگوار در دفاع از ولایت خود را سپر قرار داد، پهلویش شکست؛ بین در و دیوار قرار گرفت و بالاخره، شهیده راه ولایت شد.