سخنرانی مکتوب حجت الاسلام رفیعی - خوف و ترس 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

قال الله تبارک و تعالی : إِذْ جاؤوكم مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنکُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (احزاب ،10)
به خاطر بیاورید زمانی را که آنها از طرف بالا و پایین (شهر) بر شما وارد شدند (و مدینه را محاصره کردند) و زمانی را که چشمها از شدت وحشت خیره شده و جانها به لب رسیده بود، و گمانهای گوناگون بدی به خدا می بردید.

مقدمه
ما باید در هر کاری وظیفه عادی خود را انجام دهیم؛ در سوی مقابل، خدا هم می گوید: اگر من و دین مرا یاری کردید من هم به شما کمک می کنم. این همان امداد غیبی است. چند نمونه از امدادهای غیبی را برای شما نقل می کنم:

امدادهای غیبی در حفر خندق
جابر بن عبدالله انصاری می گوید: در ماجرای جنگ احزاب مسلمانان روزها خندق می کندند و شب ها به داخل شهر مدینه می رفتند و استراحت می کردند اما پیامبر (ص) شب ها هم می ماند و تمام مدت در محل حضور داشت.
جابر می گوید: روزی با سنگ بزرگی مواجه شدیم که هرچه تلاش کردیم نتوانستیم آن را جابه جا کنیم. پس نزد رسول خدا (ص) رفتیم. حضرت فرمود: ظرف آب بیاورید. ظرف آب آوردم. حضرت دعایی خواندند و به سنگ پاشیدند. سنگ رد شد و ما تکه های آن را به راحتی از خندق بیرون آوردیم. (بحارالانوار، ج 20، ص 198؛)

ممکن است کسی به ذهنش برسد که بهتر نبود پیامبر (ص) تمام خندق را این طور معجزه وار حفر می کرد؟ جواب می دهیم قرار نیست همه کارهای عالم از طريق امداد غیبی و معجزه پیش برود.
قرآن می فرماید: وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا (عنکبوت ،69)
و آنها که در راه ما (با خلوص نیت) جهاد کنند، قطعا به راه های خود، هدایتشان خواهیم کرد. شما تلاش کنید، ما هم شما را یاری می کنیم.

برکت در خرما
در گزارش هایی آمده است که روزی مادری به دخترش یک مشت خرما داد و گفت: این را برای برادرت عبدالله بن رواحه ببر. او از اصحاب پیامبر (ص) و از شهدای جنگ موته است که در جنگ احزاب نیز شرکت داشت.

دختر می گوید: به خندق رفتم. دیدم آن جا خیلی شلوغ است. هرچه گشتم برادرم و پدرم را پیدا نکردم. اما پیامبر (ص) را دیدم. فرمود: چه می خواهی؟ گفتم: مادرم این خرما را داد و گفت به برادرم بدهم. پیامبر (ص) خرما را گرفت و درون سفرهای ریخت و فرمود: بگویید مسلمانان بیایند خرما بخورند. ناگهان همه از کار دست کشیدند و جلو آمدند. همان یک مشت خرما به همه مسلمانان رسید و سیرشان کرد و مابقی را به دختر داد. (بحارالانوار، ج 18، ص 31)
با امداد غیبی خدا و برکت دست پیامبر (ص)، یک مشت خرما به صدها مشت تبدیل شد.

برکت در غذا
باز هم از جابر نقل شده است که گفت: من گوسفند لاغری داشتم. به همسرم گفتم: از این گوسفند غذایی درست کن تا از پیامبر (ص) پذیرایی کنم. گوسفند را ذبح کردیم و همسرم غذایی پخت. من خدمت پیامبر رفتم و گفتم شما با دو نفر از اصحاب به خانه ما بیایید و غذا میل کنید. اما پیامبر (ص) به همه مسلمانان فرمود: برخیزید تا به خانه جابر برویم و غذا بخوریم!
من سراسیمه به خانه برگشتم و به همسرم گفتم: آبرویم رفت! پیامبر با همه جمعیت می آید! همسرم گفت: به ایشان گفتی غذایمان چقدر است؟ گفتم: آری. گفت: او می داند چه کند.

سرانجام وقتی پیامبر (ص) آمدند به جابر گفتند: اجازه بده من غذا را در ظرف بریزم. به برکت دست پیامبر (ص) به همه غذا رسید. (بحارالانوار، ج 20، ص 198)
این هم امداد غیبی دیگری بود که در ماجرای جنگ احزاب رخ داد.

برای حضرت موسی و اصحابش از آسمان مرغ بریان می آمد. (بقره، 57)
حضرت زکریا هرگاه نزد حضرت مریم علیها السلام میرفت میدید غذایی در مهراب نهاده شده. قرآن می فرماید: به این دختر مؤمنه و صديقه و پاکیزه از آسمان غذا دادیم. (آل عمران 37).

ترس مسلمانان
آیه دهم سوره احزاب نکته دقیقی دارد. خدا می فرماید: وقتی لشکر دشمن از هر سو به مدینه حمله کرد مسلمان ها سه دسته بودند: گروهی مؤمن، محکم، قوی و استوار؛ مانند ابوذر و عمار و سلمان . گروهی مؤمن متوسط که آن ایمان و اعتقاد را نداشتند.
این ها از ده هزار نیروی دشمن وحشت کردند. یک عده هم منافقینی که بین مسلمانان بودند. آنها هم می ترسیدند. قرآن ترس دسته دوم و سوم را توضیح می دهد.
ترسیدن نشانه های خاصی دارد. از چشم ها با رنگصورت و یا حرف های شخص می فهمی که ترسیده است .

نشانه های ترس
قرآن سه نشانه ترس مسلمانان در جنگ احزاب را نام برده است.
-وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ و زمانی را که چشمها از شدت وحشت خیره شده.

چشم ها خیره شده بود. آدم ترسو چشمش به یک جا دوخته می شود.
-وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ و جانها به لب رسیده بود.
قلبشان به حنجره رسیده بود و نزدیک بود قبض روح شوند. به همین دلیل است که می گویند ترس برادر مرگ است. این دو نشانه ، نشانه های ظاهری است.

-وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (احزاب ، 10) و گمانهای گوناگون بدی به خدا می بردید.
نسبت به خدا سوء ظن پیدا کردند؛ با وجودی که خدا می فرمود: إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ ينصرکم (محمد، 7) اگر (آیین) خدا را یاری کنید، شما را یاری می کند. پیامبر (ص) هم فرموده بود: دشمنان نابود می شوند.

ترس پسندیده و ترس ناپسند
در این جا مناسب می بینم بحثی درباره ترس تقدیم کنم. ترس دو نوع است:
ترس پسندیده و ترس ناپسند.
ترس پسندیده ترسی است که در آیات و روایت به آن خشیت می گویند. (غررالحکم، ح 3672) ترس از خدا خوب است. به خدا ترس ها در بهشت می دهند. (نازعات، 40 ،41) ترس از قیامت خوب است و باعث می شود انسان گناه نکند. آدم از آینده خودش بترسد خوب است. آدم به خاطر گناهانش از مرگ بترسد خوب است؛ مثل راننده ای است که در جاده از دوربین می ترسد و تند نمی رود. این ترس ها ترس های خوب است که البته مورد بحث ما نیست.

ترس دوم، ترسی است که در روایات به آن جبن (غررالحکم، ح 5662). می گویند و ترس منفی به شمار می رود. در جبهه از دشمن بترسی، از سرزنش افراد بترسی، میخواهی ازدواج کنی از ورود به زندگی بترسی، این ترس ها منفی اند.

عوامل بدگمانی به خدا
امیرالمؤمنین (ع) می فرماید: اگر سه چیز در کسی باشد، برایش بدگمانی به خدا می آورد. همان طور که میدانید سوء ظن به خدا حرام است. یکی از صفات مسلمانان ترسو در جنگ احزاب این بود که به خدا سوء ظن داشتند. امیرالمؤمنین (ع) فرمود: سه چیز موجب بدگمانی به خداست؛ (نهج البلاغه، نامه 53). لذا از این سه تا بپرهیزید: ترسیدن، بخل و حرص.

هرکس به خدا گمان خوش داشته باشد نمی ترسد و حریص و بخیل نیست . کسی که نه خمسش را می دهد، نه انفاق می کند و همیشه حرص می زند و ترسوست ، به خدا بدگمان است.

شجاعت امام حسین (ع)
یکی از ویژگی های اهل بیت علیهم السلام شجاعت است. هنگامی که امام حسین (ع) عازم کربلا بودند در مسیر با شخصی به نام عبدالله بن مطيع ملاقات کردند. تا امام حسین (ع) را دید به آقا عرض کرد: مَا أخرجک عَنْ حُرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ جَدُّكَ »؛ چه چیزی تو را از حرم خدا و حرم جدت بیرون کرد؟

چه چیزی باعث شد از مکه و مدینه بیرون بیایی و به عراق بروی، آن هم در ایام حج؟
فرمود: مردم کوفه نامه هایی برایم نوشته اند و از من خواسته اند که به سوی آنان بروم؛ چون به زنده کردن نشانه های حق و میراندن بدعت ها، امید بسته اند.
عبدالله بن مطيع به امام حسین (ع) گفت: به عراق نروید؛ شما اگر بروید کشته می شوید.

توكل ، دشمن ترس
آیه 51 سوره توبه، ترس را از بین می برد و آرامش می آورد؛ آن را حفظ کنید. در زیارت نامه حضرت على (ع) می گوییم: علی جان! تو کسی بودی که ترس در زندگی ات نبود. امام حسین (ع) در پاسخ به عبدالله بن مطیع فرمودند: عبدالله بن مطيع! این آیه را گوش بده:
لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا وَ مَوْلانا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » (توبه ، 51.) (الأخبار الطوال، ص 246)
«هیچ حادثه ای برای ما رخ نمیدهد، مگر آنچه خداوند برای ما نوشته و مقرر داشته است؛ او مولا (و سرپرست) ماست؛ و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند!

به ما هیچ خیرو شری نمی رسد مگر آن چه در علم و تقدیر خدا ثبت شده است. ما جبری نیستیم، ما نمی گوییم: شما خودت را از برج ده طبقه پرت کن و بگو خدا خواسته . آدم باید تمام وظایفش را درست انجام بدهد. وقتی به مسافرت می رود با ماشین خوب برود، ازدواج می کند تحقیق کند.

آن چیزی که وظیفه شماست انجام بده و آن چیزی که از توان شما خارج است، در آن جا توکل کن. به عبارت دیگر منظور از توکل، انجام وظیفه و واگذاری نتیجه است. این آیه خیلی آرامش بخش است. آیات آخر سوره قمر را زیاد بخوانید: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ * فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (قمر، 55، 54)
يقينا پرهیزگاران در باغها و نهرهای بهشتی جای دارند، در جایگاه صدق نزد خداوند مالك مقتدر!
خدا ملیک است، مالک همه چیز است، مقتدرهم است. اگر بتوانیم دو صفت مالکیت و قدرت خدا را درک کنیم دیگر از چیزی نمی ترسیم. اگر این دو صفت خدا را درک کنیم در زندگی مان احساس منیت پیدا نمی کنیم.

فضیلت خواندن سوره ملک
چرا این همه سفارش شده سوره ملک را بخوانید و اگر کسی آن را بخواند عذاب قبر نخواهد داشت؟ یکی از اسامی این سوره ، سوره منجیه است. در روایت آمده که اگر کسی سوره ملک را زیاد بخواند از سؤال و جواب قبر معاف می شود. (کافی، ج 2، ص 633؛ )سوره ملک با این آیه شروع می شود:
تَبارَكَ الَّذِي بیده الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْ ءٍ قَدِيرُ (ملک، 1)
پربرکت و زوال ناپذیر است کسی که حکومت جهان هستی به دست اوست، و او بر هر چیز تواناست.

این آیه بردو صفت از صفات خدا دست گذاشته است: یکی مالکیت و دیگری قدرت. چرا خدا در قرآن این قدر از مالکیت و قدرت می گوید؟ چون او مالک همه چیز است.

ریشه های ترس
ترس های موهوم از کجا پیدا می شود؟ چرا بعضی ها را بی دلیل ترس و وحشت فرا می گیرد؟ ریشه ترس چیست؟

1. دنیادوستی
اولین ریشه ترس، دنیادوستی است. اگر کسی خیلی به دنیا وابسته باشد می ترسد. به جنگ نمی رود، چون جانش را دوست دارد. انفاق نمی کند، چون مالش را دوست دارد. امیرمؤمنان (ع) فرمود: الرَّغْبَةُ فِي الدُّنْيَا تُورِثُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنُ »؛ (ارشاد القلوب، ج 1، ص 19)
میل داشتن به دنیا سبب حزن و اندوه است.

بهلول
چرا بهلول نمی ترسید؟ چون به دنیا وابسته نبود.

سلمان
سعدبن ابی وقاص می گوید: به دیدن سلمان رفتم. دیدم چیزی جز کاسه و کوزه و قلم و تعدادی برگه کاغذ ندارد؛ اما بازهم در لحظات آخر متأسف بود و گریه می کرد فکر می کرد همین اموال برایش وبال می آورد. (بحارالانوار، ج 22، ص 381) سال ها استاندار مدائن بود اما مال و منالی نداشت.

سلمان از مرگ هم خوفی نداشت. او را در آخرین لحظات جلوی قبرستان آوردند. سلامی به اموات داد و جواب آنها را شنید. (بحارالانوار، ج 22، ص 374.) و پس از بازگشت به خانه از دنیا رفت و به دست امیرالمؤمنین (ع) در قبر گذاشته شد. (بحارالانوار، ج 22، ص 372) چرا سلمان به این مقام ها رسید؟ چون به دنیا وابسته نبود و محبت دنیا نداشت.

وابستگی به دنیا
مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی می فرمود: شخصی هم دوره من بود. به من گفتند فلانی مریض شده و در حال احتضار است. به دیدنش رفتم. دیدم در آن لحظات آخر کفر می گوید و خدا را انکار می کند. من هرچه سعی کردم به او القا کنم: «لا إله الا الله» بگوید و یاد خدا کند گفت: نه، - العياذ بالله - خدا ظالم است. چرا به من زندگی و مال و اموال داد و حالا که موقع بهره برداری رسیده، می خواهد مرا ببرد. ممکن است گاهی انسان به قدری وابسته شود که به حالت كفر از دنیا برود.

دوری کردن از دنیا
پسر مرحوم شیخ عباس قمی می فرمود: پدرم در حال احتضار بود. من را صدا زد و گفت: کتابی که روی طاقچه است از اتاق بیرون ببر. گفتم: مگر اشکال دارد کتاب در کنار بیمار یا محتضر باشد؟
فرمود: نه، من این کتاب را خیلی دوست دارم - ظاهرا انوارالبهية في تواريخ الحجج الالهية بود که شرح حال چهارده معصوم عليهم السلام است و می ترسم شیطان مرا از راه همین کتاب بی ایمان از دنیا ببرد. ثروت مندی بد نیست، وابستگی و اسیری بد است.

2. نگاه به دارایی دیگران
دومین ریشه ترس، نگاه به دارایی دیگران است.اگر کسی به بالادستش نگاه کرد ترسو می شود.
پیامبر (ص) فرمود: مَنْ نَظَرَ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ طَالَ حُزْنُهُ »؛ (نزهة الناظر، ص 14،)
هرکس دیده خود را به آن چه در دست مردم است بدوزد اندوهش بسیار می شود.
آدمی که به بالادستش نگاه می کند به آنهایی که بهتر از اوست غصه می خورد و اندوه و نگرانی تمام وجودش را فرا می گیرد.

3. عمل نکردن به وظیفه
سومین ریشه ترس، عمل نکردن به وظایف دینی است.

عامل ترسیدن از مرگ
کسی که واجباتش را انجام نمی دهد از مرگ خواهد ترسید. شخصی خدمت پیامبر (ص) آمد و گفت: یا رسول الله ! من از مرگ می ترسم. فرمود: وضع مالیات چطور است؟ گفت: خوب است. فرمود: چیزی برای آن عالم فرستاده ای؟ گفت: نه. فرمود: برای همین است که می ترسی. اگر مالت را پیشاپیش فرستاده باشی، دوست داری هرچه زودتر به آن دنیا بروی و پاداشت را دریافت کنی. (کنزالعمال، ح 42139.)

امیرالمؤمنین (ع) فرمود: مِنْ قصرفي الْعَمَلِ ابْتُلِيَ بالَهُمْ (بحارالانوار، ج 78، ص 191)
کسی که در عمل کوتاهی کند به غم و اندوه دچار می شود.
کسی که در عمل کوتاهی کند طبیعتا ناراحت و نگران است و غصه می خورد.

ترس بجا و ترس نابجا
ترس و نگرانی دو نوع است: یک ترس منطقی است. ترس از خدا، معاد، اعمال وسوء عاقبت، ترس های بجاست. اصلا این صفت مؤمن است که دائما از معاد بترسد. اما ترس های موهوم و بیخود، مانند ترس از شهادت و انفاق و ترس از ازدواج و فقر، ترس های نابجاست.

نکته ای پیرامون حج
گاهی برخی افراد در فضاهای مجازی و حتی روی منبرها شبهه می اندازند و می گویند چون وهابیت در عربستان حاکم است و خون شیعیان در معرض خطر می افتد نباید به حج برویم. من به این افراد می گویم: شما یک دوره تاریخ اهل بیت علیهم السلام را ببینید؛ تمام حج هایی که اهل بیت علیهم السلام رفته اند در زمان خلفای ظالم بوده، پادشاهانی بدتر از آل سعود.

عبدالملک مروان خلیفه بود و امام سجاد (ع) به حج رفت. عبدالملک قاتل چند هزار شیعه است. جوان شیعه سر بریده می شد و جلوی او دست و پا می زد و او غذا می خورد.

امام هادی (ع) در زمان متوکل عباسی به حج میرفت؛ متوكل خبیثی که به هیچ چیز اعتقاد نداشت. البته آل سعود هم خیلی خبیث هستند اما دست کم ظاهر را رعایت می کنند و می گویند: ما نماز می خوانیم و به حرم می آییم. اما متوکل حتی ظاهر را هم رعایت نمی کرد و جلوی جمع شراب می خورد. عبدالملک مروان نیز شراب می خورد.

زمان موسی بن جعفر (ع) هم هارون الرشید بود. مگر حج شوخی است؟ طواف خانه خدا به هیچ قیمتی نباید تعطیل شود.
البته تضمین احترام و امنیت زائران خانه خدا اهمیت دارد اما حوادث غیرمترقبه قابل پیش بینی و پیشگیری نیست. از این رو نباید در دام این شبهات گرفتار شویم.

کسانی که ضد حج تبلیغ می کنند، یا مسئله بلد نیستند یا خودشان را به نادانی می زنند که می گویند: پول حج را بدهید و برای دختران دم بخت جهیزیه بخرید. درحالی که روایت می گوید اگر کسی حج بر گردنش باشد و بتواند به حج برود اما نرود، در موقع جان دادن به او می گویند: یا یهودی بمیر، یا نصرانی. (من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 368؛) چنین کسی مسلمان از دنیا نمی رود.
خیلی ها سرمایه شان در حدی هست که مستطیع باشند اما نسبت به این مسئله بی تفاوت اند. حتی یک سال تأخیر انداختن هم جایز نیست. چه کسی از فردایش خبردارد که زنده است یا نه ؟

امام صادق (ع) فرمود: وَ إِنْ كَانَ كُلُّ شَيْ ءٍ بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ فَالْحُزْنُ لِمَا ذَا ؟ (امالى صدوق ، ص 7؛) و اگر همه چیز با قضا و قدر الهی است، پس اندوه برای چه؟اگر همه امور طبق قضا و قدر الهی پیش می رود من برای چه نگران باشم و از آینده بترسم؟