دستورالعملِ جامعِ اخلاقِ عملی و دینداری
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ
✍️:حجةالاسلام سیدمحمدموسوی
مقدمه و تبیینِ پیوندِ «دین و اخلاق»
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ» - سوره آل عمران، ۱۰۲
« گاهی ما فکر میکنیم که دین، یک پدیدهیِ جدا از زندگیِ روزمرهیِ ماست. فکر میکنیم وقتی در مسجد هستیم، دین داریم؛ و وقتی در بازار، در اداره، یا در خانه هستیم، دین نداریم! اما امام صادق (ع) در این روایتِ بسیار پرمحتوا، این تصورِ غلط را در هم میشکنند.
ایشان با کلامی کوتاه اما بسیار عمیق، یک "نقشهی راه" برای رسیدن به کمالِ انسانی ارائه میدهند. امام میفرمایند: دین، یعنی همان تقوا، همان ورع، همان تلاش برای خدا، همان صداقت، همان امانت، همان سجده، و همان حسنِ جوار (خوشرفتاری با همسایه).
قال ابُو مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرىّ عليه السلام لِشيعَتِهِ: أُوصيكُمْ بِتَقْوَى اللّه ِ، وَالْوَرَعِ فى دينَكُمْ، وَ الاْءجْتِـهادِ لِلّهِ، وَ صِدْقِ الْحـَديـثِ، وَ أداءِ الْأمانَةِ اِلى مَنِ ائْتَمَنَكُمْ مِنْ بِرٍّ وَ فاجِرٍ، وَطُولِ السُّجُودِ، وَحُسْنِ الْجَوارِ، فَبِهذا جاءَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله. [بحارالانوار 78: 372 ح 12]
ببینید عزیزان! در پایانِ این روایت، امام یک جمله بسیار تکاندهنده میفرمایند: «فَبِهذا جاءَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله»؛ یعنی تمامِ اینها، همان چیزی است که پیامبرِ رحمت (ص) با خود آورد! پس اگر دینِ ما، فقط شعار باشد و در زندگیِ ما، صداقت و امانت و حسنِ جوار نباشد، در واقع ما از "دینِ محمدی" فاصله گرفتهایم.
امروز میخواهیم این هفت ستونِ رفتاری را بررسی کنیم و ببینیم کجایِ این مسیر ایستادهایم...»
ستون اول و دوم - زیربنایِ درون
«أُوصيكُمْ بِتَقْوَى اللّه ِ، وَالْوَرَعِ فى دينَكُمْ، وَ الاْجْتِـهادِ لِلّهِ» «اولین و بنیادیترین ستون، «تقوا و ورع» است. تقوا یعنی ایجادِ یک سپرِ محافظ در برابرِ گناه؛ یعنی آنقدر بترسیم که گناه، برای ما طعمِ خوشی نداشته باشد. اما امام بلافاصله از "تقوا" به «ورع» میرسد.
ببینید عزیزان، تفاوت علمیِ این دو در چیست؟ "تقوا" یعنی دوری از گناهانِ بزرگ و آشکار؛ اما "ورع" یعنی دوری از آنچه که شک در آن هست. ورع یعنی انسان چنان حساس شود که حتی از چیزی که "شاید" گناه باشد، دوری کند تا به کارهایِ مشکوک نزدیک نشود.
و سپس میفرماید: «الاجتهادِ لله»؛ یعنی تلاشِ بیوقفه برای خدا. نه تلاش برای به دست آوردنِ مقام، نه تلاش برای فخرفروشی، بلکه تلاشِ خالصانه برای رضایتِ حق.
خداوند میفرماید: «إِنَّ يَقُولُونَ لَا يَقُولُونَ إِلَّا ظَنًّا وَ مَا هُم بِآمِنِينَ» (آنها فقط گمان میکنند و مؤمن نیستند - سوره حجرات، آیه ۱۴). ورع، یعنی عبور از مرحلهیِ "گمان" و رسیدن به مرحلهیِ "یقین".
امروزی ما دچارِ "بحرانِ ورع" هستیم. ما در بازار، در معاملات، و حتی در استفاده از شبکههایِ اجتماعی، به دنبالِ "سودِ مشکوک" هستیم. میگوییم: "اگر گناهِ بزرگی نباشد، مشکلی نیست!". اما امام میفرمایند: "ورع" یعنی حتی در همان مرزهایِ خاکستری هم، مراقبِ حق باشی. دین، یعنی اینکه حتی وقتی کسی تو را نمیبیند، تو از "شبهات" دوری کنی...»
ستون سوم و چهارم - اخلاقِ در معاملات و کلام
«صِدْقِ الْحـَديـثِ، وَ أداءِ الْأمانَةِ اِلى مَنِ ائْتَمَنَكُمْ مِنْ بِرٍّ وَ فاجِرٍ» «حالا امام از دنیایِ درون، به دنیایِ بیرون و روابطِ اجتماعی میرسیم. دو ستونِ بسیار حیاتی: «صداقت در کلام» و «امانتداری در عمل».
ایشان میفرماید: «صِدْقِ الْحـَديـثِ»؛ یعنی در گفتار، همیشه راست باش. و سپس میفرماید: «أداءِ الْأمانَةِ... مِنْ بِرٍّ وَ فاجِرٍ».
ببینید این چقدر نکتهیِ ظریف و علمی دارد! امام نمیفرماید "فقط به مؤمنان امانت بدهید"؛ بلکه میفرماید "حتی به کسی که فاجر (گناهکار) است، امانتش را کامل ادا کنید".
این یعنی شکوهِ اخلاقِ اسلامی! امانتداری، وابسته به "شخصِ مقابل" نیست، بلکه وابسته به "اصالتِ خودِ تو" است. اگر کسی به تو امانت داد و تو به او خیانت کردی، چون او فاجر است، تو هم فاجر شدهای. اما اگر تو به او امانت دادی، تو "برتر" هستی.
داستان
به صداقتِ پیامبر (ص) در دورانِ قبل از بعثت نگاه کنید که او را "امین" مینامیدند. یا به داستانِ حضرتِ یوسف (ع) که حتی در میانِ فتنههایِ مصر، امانتداریِ خود را حفظ کرد.
امروز ما در جامعه، با بحرانِ "اعتبار" روبرو هستیم. در کلام، دروغ میگوییم تا سود کنیم. در امانت، از کلماتِ "حقوقی" استفاده میکنیم تا از مسئولیتِ خود فرار کنیم. امروز اگر کسی در بازار، "صادق" باشد یا کسی در اداره، "امانتدار" باشد، در واقع دارد همان "دینِ محمدی" را زنده میکند. امانتداری، یعنی وقتی به کسی قول میدهی، حتی اگر او فاجر باشد، تو به کلامِ خودت وفادار باشی...»
ستون پنجم و ششم - پیوندِ با خالق و با همسایه
«طُولِ السُّجُودِ، وَ حُسْنِ الْجَوارِ»
«در پایانِ این دستورات، امام دو چیز را کنار هم میگذارد که بسیار عجیب و زیباست: «طولِ السجود» (زیاد سجده کردن) و «حسنِ الجوار» (خوشرفتاری با همسایه).
چرا امام این دو را کنار هم آورده؟ چون میخواهد بگوید: دین، یک "توازن" است. دین، فقط "سجده" و عبادتِ در تنهایی نیست؛ بلکه دین، "حسنِ جوار" و رفتارِ درست با آدمهایِ اطراف است.
اگر کسی در مسجد بسیار سجده میکند، اما در برابرِ همسایهاش بدرفتاری میکند، یا در برابرِ همسایهاش بسیار مهربان است اما در سجدهها، خدا را یاد نمیکند، در واقع دچارِ "خللِ دینی" است.
پیامبر (ص) میفرمایند: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُحْسِنْ إِلَى جَارِهِ» (هر که به خدا و روزِ بازپسین ایمان دارد، با همسایهاش خوب رفتار کند - صحیح بخاری/بحارالانوار).
امروزی ما در آپارتمانها و خانههایِ مدرن، چنان از هم دور شدهایم که گاهی نمیدانیم همسایه ما چه کسی است! ما در دنیایِ مجازی، با هم "رابطه" داریم، اما در دنیایِ واقعی، "حسنِ جوار" را از دست دادهایم.
دین، یعنی وقتی همسایهیِ تو در سختی است، اول از همه تو باشی. دین، یعنی وقتی همسایهیِ تو، حتی اگر با تو اختلافِ عقیدهای دارد، در آرامشِ او نقش داشته باشی. سجدهیِ تو، باید اثرش را در "اخلاقِ اجتماعیِ" تو ببینی...»
نتیجهگیری و دعا
«عزیزانِ من، از این روایتِ جامعِ امام صادق (ع)، یک حقیقتِ بزرگ میگیریم: «دین، مجموعهای از "رفتارها" است، نه فقط مجموعهای از "مراسمها".»
اگر میخواهیم بدانیم چقدر به خدا ایمان داریم، نباید فقط به تعدادِ سجدههایمان نگاه کنیم؛ بلکه باید به میزانِ صداقتمان، به میزانِ امانتداریمان در برابرِ فاجران، و به میزانِ مهربانیمان با همسایگان نگاه کنیم.
بیایید از امروز، تصمیم بگیریم که "دینِ خود را در عمل" نشان دهیم.
خداوندا! به حقِ این کلامِ نورانی، به ما توفیقِ "ورع" و "تقوا" را عطا فرما.
خداوندا! ما را از کسانی قرار بده که در کلام، صادق، در عمل، امانتدار، و در برابرِ خلق، مهربان هستند.
خداوندا! قلبهای ما را از "خودخواهی" و "شک و تردید" پاک گردان و ما را به "یقین" و "ایثار" برسان.
خداوندا! جامعهیِ ما را از بحرانِ اخلاق نجات بده و ما را با ظهورِ مصلحِ بزرگ، به کمالِ انسانی برسان...
«والحمدلله رب العالمین.»
«شیعه کوئست؛ همراه شما در مسیر تبلیغ و ترویج دین»
www.shiaquest.net
به کانال سخنرانی های مکتوب و #روضه در ایتا بپیوندید @shiaquest_net
