اخلاق معاشرت در کلام حضرت زهرا(س)
مجموع دستورات اخلاقی و صفات مومنین در این حدیث که همه از شرائط ایمان به خدا و روز قیامت معرفی شده عبارت است از: رعایت حقوق همسایگان، پرهیز از پرگوئی و بیجا گوئی و بسنده کردن به گفتار نیک، کردار نیکو داشتن، بردبار بودن، پرهیز از بدگوئی، تلخ گوئی و نسبت های بد به دیگران دادن، پرهیز از بخل، پرهیز از اصرار کردن درخواست از دیگران رعایت شرم و حیاء که مورد توصیه است.
«عَنِ اِبْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى فَاطِمَهَ (عَلَیْهَا اَلسَّلاَمُ) فَقَالَ: یَا اِبْنَةَ رَسُولِ اَللَّهِ، هَلْ تَرَکَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) عِنْدَکَ شَیْئاً: تُطْرِفِینِیهِ . فَقَالَتْ: یَا جَارِیَه، هَاتِ تِلْکَ اَلْحَرِیرَةَ. فَطَلَبَتْهَا فَلَمْ تَجِدْهَا، فَقَالَتْ: وَیْحَکِ اُطْلُبِیهَا، فَإِنَّهَا تَعْدِلُ عِنْدِی حَسَناً وَ حُسَیْناً. فَطَلَبَتْهَا فَإِذَا هِیَ قَدْ قَمَمَتْهَا فِی قُمَامَتِهَا، فَإِذَا فِیهَا: قَالَ مُحَمَّدٌ اَلنَّبِیُّ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ): «لَیْسَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ مَنْ لَمْ یَأْمَنْ جَارُهُ بَوَائِقَهُ ، وَ مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ فَلاَ یُؤْذِی جَارَهُ، وَ مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ فَلْیَقُلْ خَیْراً أَوْ یَسْکُتْ. إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ اَلْخَیِّرَ اَلْحَلِیمَ اَلْمُتَعَفِّفَ، وَ یُبْغِضُ اَلْفَاحِشَ اَلضَّنِینَ اَلسَّئَّالَ اَلْمُلْحِفَ. إِنَّ اَلْحَیَاءَ مِنَ اَلْإِیمَانِ وَ اَلْإِیمَانُ فِی اَلْجَنَّةِ، وَ إِنَّ اَلْفُحْشَ مِنَ اَلْبَذَاءِ، وَ اَلْبَذَاءُ فِی اَلنَّارِ»[1]
آیا پیغمبر یک سخن تازه ای که به عنوان طُرفِه آن را به من بگوئی، پیش تو گذاشته؟ این مرد احتمال می داده- طبق نقل ابن مسعود- که یک حدیثی، یک سخنی، نزد فاطمۀ زهرا(سلام الله علیها) باشد که از دیگران آن را نشنیده باشد. تُطرِفینیه، آن را به عنوان یک طرفه ای، یک حرف تازه ای به من بگوئی. فقالت(علیهاالسلام): یا جاریة! هاتِ تلکَ الحریرة، یا در نسخه ای دارد «الجَریدَة». حضرت به مستخدمة خودشان رو کردند، فرمودند: ای جاریه! آن جریدۀ مرا، آن نوشتۀ مرا، یا طبقِ آن نسخه: آن حریرۀ مرا- چون روی حریر هم گاهی می نوشتند- بیاور! فَطَلَبَتها، فلَم تَجِدها، آن را نیافت! فقالت: وَیحک اُطلُبیها، برو بگرد، پیدا کن! فإنَّها تَعدِل عندی حَسَناً و حُسَیناً، این سخن پیغمبر به قدر حسن و حسین در نزد من ارزش دارد! حال، یا به خاطر محتوای این سخن، یا به خاطر اینکه این یادگار پدر بزرگوارش است و این یادگار برای او، یادگارِ حکمت آمیزی است، برای او این قدر ارزش دارد. فَطَلَبَتها، آن مستخدم دوباره جستجو کرد، فإذا هِی قَد قَمَّمَتها فی قِمامَتِها، قِمامه یعنی بالای هر چیزی. بالاخره آن را پیدا کرد، دید که آن را در قسمت بالای بیت گذاشته است، روی طاقچۀ بلندی، یک جای دور از دسترسی که در خطر گم شدن قرار نگیرد، فإذا فیها، در این نوشته اینطور آمده بود: قال محمّد النبی(صلی الله علیه وآله): لیس مِن المؤمنین مَن لَم یأمَن جارُه بَوائِقَه، از مؤمنین نیست کسی که همسایة او از شرّ او در امان نباشد.
روابط اجتماعی این قدر مهم است. شما در یک خانه ای که زندگی می کنید، همسایگانی دارید، اگر قرار باشد از رفت و آمد شما، از صدای تلویزیون شما، از برخی رفتارهای شما، از بداخلاقی شما، همسایۀ شما آسیب ببیند، این اختلال در کلّ نظام شهروندی بوجود می آید. ما به چشمِ کم به این دستورها نگاه می کنیم. هر کسی مواظب باشد که شرارتش به همسایه اش نرسد، ببینید چه اتفاقی می افتد. این همه مشکلات میان مردم، مشکل مِلکی، مشکل اخلاقی، مشکل فرهنگی، مشکلات گوناگون رفتاری بین افراد مردم، همین یک قلم را اگر کسی رعایت کند، چقدر از این مشکلات کاسته خواهد شد.
و مَن کان یؤمِن بالله و الیومِ الآخر فلایؤذی جارَه و مَن کان یؤمِن بالله و الیوم الآخِر فلیقُل خَیراً أو یسکت! این هم یک دستور؛ یا سخن نیک بر زبان بیاور یا ساکت شو! در هر محفلی، در هر مجلسی، سخن نیک: یا نصیحت است، یا ذکر است، یا موعظه است، یا مشورت دادن به نیکی است، یا امر به معروف است، یا سرگرمی متناسب و سالم و ایجاد فرح در دل مؤمنین است، و همه اینها به یک نحوی خیر است.
اگر سخنِ خیری داری بگو، أو یسکت، اگر سخن خیری نیست، می خواهی یک حرفی وسط بیاوری، یا یک دروغی، یا یک مبالغۀ نامطلوبی، یا یک غیبتی، یا یک ایجاد شرّی، یا یک تحلیلِ غلط سیاسی ای بناست بکنی، سکوت کن! إنّ الله تعالی یحبُّ الخَیرَ الحَلیمَ المُتِعَفِّف، خدای متعال دوست می دارد انسان خیر را، یعنی کسی که فعل و قول او برای مردم خیر باشد. الحلیم، با ظرفیت باشد، در مقابل حوادث گوناگون فوری آتش نگیرد. بعضی ها هستند اگر شادی زیاد به آنها دست دهد، فوری خودشان را گم می کنند! غمی، ناراحتی ای، یک چیز نامطلوبی هم پیش بیاید، فوری خودشان را گم می کنند! این، درست نقطۀ مقابل آن حلم است، اسمش هم در اصطلاحات اخلاقی روایات «سفاهت» است. حلیم در مقابل سفیه است. المُتِعَفّف، انسان عفیف. دست او پاک، چشم او پاک، برخورد او پاک، زبان او پاک همراه با عفت.
و یبغِضُ الفاحشَ الضنین، خدای متعال مبغوض می دارد انسان فاحش را، فاحش یعنی بددهن. بعضی ها به خیال افشاگری، بنا می کنند بددهنی کردن علیه این و آن، حرف می زنند، نسبت می دهند، بدون اینکه اطّلاعی داشته باشند! یک چیزهائی را هم انسان علم دارد، واجب نیست بگوید، فضلاً از آن چیزهائی که علم ندارد. قولِ به غیر علم، علیه این، علیه آن.
فحش یعنی سخن نابجا، بددهنی نسبت به این و آن. الضنین، البخیل، خدای متعال مبغوض می دارد انسان بخیل را. السائِلَ المُلحِف، آن کسی که یک چیزی را از شما می خواهد، مثل کنه به شما چسبیده! این هم از صفاتی است که خدای متعال مبغوض می دارد آن را. إنّ الحیاءَ مِن الإیمان. میراث پیغمبر اینهاست، مهمترین میراث پیغمبر برای دختر عزیزش، دردانه اش. که در روایت دارد هیچ کسی را پیغمبر به قدر فاطمه دوست نمی داشت. إنّ الحیاءَ مِن الإیمان، حیاء از ایمان است. حیاء به معنای کم روئی و خجالتی بودن نیست؛ یعنی انسان چشمش، زبانش، حالت بی پروا نداشته باشد. در مقابل گناه، در مقابل حرام، در مقابل نامحرم، دارای حیاء باشد، خویشتندار باشد. و الإیمانُ فی الجنة، حیاء از ایمان است، ایمان هم در بهشت است. و إنّ الفُحشَ مِن البَذاء، بددهنی در شمار دشنام است. و البَذاءُ فی النار، و دشنام گفتن به این و آن، در آتش است.
پی نوشت:
[1] صفحۀ 160 از کتاب مسند فاطمة الزهرا(سلام الله علیها).
