گفتار دوّم:گزینشها و انتخابهای فاطمی سلام الله علیها

مقدمه

روایات فراوانی در فضیلت حضرت زهرا سلام الله علیها و خاندانش وارد شده است که تبرکاً و تيمناً چند روایت را ذکر میکنیم. 

1. قندوزی از دانشمندان عامه در کتاب ينابيع المودة نقل میکند که رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:لَوْ عَلِمَ الله أَنَّ فِي الْأَرْضِ عِبَادَاً أَكْرَمْ مِنْ عَلِي وَ فَاطِمَة وَ الْحَسَنُ وَ الحُسَيْنِ لَأَمَرَنِي أَنْ أُبَاهِلَ بِهِمْ، وَ لَكِنْ أَمَرَنِي بِالمُبَاهَلَةِ مَعَ هُوَلَّاء وَهُمْ أَفْضَلُ الخَلْقِ . (ينابيع المودة ، ص 291؛)

اگر خدای متعال بندگانی گرامی تر از علی علیه السلام و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام روی زمین داشت، به من فرمان میداد تا با آنان در مباهله شرکت کنم؛ ولی به مباهله با همین افراد به من فرمان داد؛ که اینان برترین خلق هستند.

2. امام صادق علیه السلام فرمود: «وَ هِيَ الصِّدِيقَةُ الْكُبْرَى وَ عَلَى مَعْرِفَتِهَا دَارَتِ الْقُرُونُ الْأُولَى(بحار الأنوار، ج 43، ص 105.) او صدیقه کبراست و بر محور معرفت او قرنهای آغازین شکل گرفت

براساس این حدیث معرفت و شناخت حضرت زهرا سلام الله علیها بر امتهای پیشین لازم بوده است. احتمالات مختلفی درباره مفهوم معرفت در این روایت داده شده: یکی معرفت فطری است که خداوند در عالم ذر از مخلوقات در خصوص اهل بیت علیهم السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها اعتراف گرفت؛ یعنی قرون سابق بر محور ولایت شکل گرفت. خدای متعال تكويناً معرفت به ولایت حضرت صدیقه زهرا سلام الله علیها را به نسلهای پیشین آموخت؛ آن گونه که در زیارت جامعه کبیره هم به این حقیقت اشاره شده است.

3. روایت دیگر در زمینه کیفیت ورود با عظمت حضرت زهرا سلام الله علیها به صحرای محشر و مقام شفاعت اوست در بخشی از این حدیث آمده است جبرئیل روز قیامت به حضرت زهرا سلام الله علیها خطاب میکند: «يَا فَاطِمَةُ سَلِي حَاجَتَكِ؛ آنچه میخواهی، از خدا طلب کن» در ادامه حدیث وارد شده است که آن حضرت سه مرتبه عرض میکند: «يَا رَبِّ شِيعَتِي، يَا رَبِّ شِيعَةُ وُلْدِي، يَا رَبِّ شِيعَةُ شِيعَتِي». خدا می فرماید: «فَيَقُولُ اللهُ قَدْ غَفَرْتُ هُمْ». در این هنگام اهل محشر آرزو میکند فاطمی باشند: «فَعِنْدَ ذَلِكَ تَوَدُّ الْخَلَائِقُ أَنَّهُمْ كَانُوا فَاطِمِينَ (بحار الأنوار، ج 8، ص 54)
 

از خصوصیات انسان در زندگی انتخاب و گزینش است. انسان، دائم با انتخاب و به دنبال آن با حذف سروکار دارد در سطح ،فردی انتخاب همسر، شغل، رشته درسی، مسکن، دوست و.... و در سطح جامعه انتخاب رئیس جمهور، نماینده و در سطح بالاتر انتخاب ،دین روش زندگی، نوع حکومت و.....

ارزش هر ،انسانی به نوع انتخابهای اوست. انتخاب هرکسی، نشان از انگیزه ها و جایگاه او دارد انگیزه انتخابها متفاوت است.

ملاک انتخاب و گزینش

1. انتخاب سودجویانه
برخی افراد، صرفاً انتفاعی و سودجویانه انتخاب میکنند و فقط به منافع خود میاندیشند و ملاکشان بهره بردن است. قرآن کریم می فرماید: «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا ُيرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ»؛(بقره، 200) بعضی مردم میگویند خداوندا به ما در دنیا نعمت بده؛ ولی در آخرت بهره ای ندارند این افراد، هرگز موضع ثابتی ندارند دائم تغییر باور میدهند و ملاکشان منفعت شخصی است؛ مانند شبث بن ربعی که شخصیتی متزلزل بود و مواضع بسیار متفاوتی در زندگی داشت. او مؤذن سجاح مدعی دروغین نبوت .بود بعدها او را رها کرد و مسلمان شد. شبث از مخالفان عثمان است و در صفین در سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام بود؛ اما بعد در حکمیت رنگ عوض کرد و به خوارج پیوست.

او به امام حسین علیه السلام نامه نوشت؛ اما در کربلا در سپاه عمر سعد است. او بعدها به مختار پیوست و در خونخواهی امام حسین علیه السلام شرکت کرد؛ اما با آمدن مصعب بن زبیر به کوفه به او پیوست و در قتل مختار شرکت .داشت در نهایت با شکست زبیریان به مروانیان پیوست شبث، سرانجام در سال 80 قمری از دنیا رفت.( تاریخ طبری ، ج 4، ص 501) او عمرش را با تلون و نفاق زندگی کرد وصرفاً انتخابش بر مبنای منافع شخصی و سودجویانه بود.

نمونه های زیادی از انتخاب سودجویانه .داریم یکی دیگر از آنها حسان بن ثابت است. او از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و بزرگترین شاعر عرب است. حسان در غدیر از رسول خدا صلی الله علیه و آله اجازه گرفت تا واقعه غدیر را به شعر درآورد و این کار را انجام داد؛ اما همو با علی علیه السلام بیعت نکرد و اشعاری در وصف سقیفه گفت . (المسترشد في إمامة على بن أبى طالب علیه السلام، ص 469)

انتخاب سود جویانه ارزشی ندارد و در این انتخاب هر لحظه ممکن است انسان با دیدن منافع بیشتر موضعش را تغییر دهد. قرآن کریم می فرماید:«فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ * وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ». (الفجر، آیه 15و16). اما انسان (کم ظرفیت) چون خدا او را برای آزمایش و امتحان کرامتی میبخشد میگوید خدا مرا گرامی داشت؛ اما هنگامی که برای امتحان روزی اش را بر او تنگ میگیرد میگوید پروردگارم مرا خوار کرده است.

این افراد سودجو هستند و ملاک کرامت و اهانت را ثروت و فقر میدانند؛ از این رو قضاوت نادرست میکنند انسان نه از روی آوردن ،نعمت، باید مغرور شود و نه از سلب نعمت، مأيوس.

2. انتخاب از روی ترس
ملاک برخی افراد در انتخاب ترس است افراد زبونی که هنگام مواجه با خطر جانی و مالی خود را باخته به انتخاب از روی هراس و بیم میپردازند. اینان هرگز اهل مبارزه و شهادت نیستند و نمیشود به آنها دلگرم بود؛ چون در اوج نیاز، انسان را تنها میگذارند

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «لَا يَحِلُّ لِلْجَبَانِ أَنْ يَغْزُوَ لِأَنَّهُ يَنْهَزِمُ سَرِيعاً؛( بحار الأنوار، ج 97 ، ص 49.) سزاوار نیست انسان ترسو به جنگ برود؛ زیرا به سرعت فرار میکند»

داستان

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه مینویسد: عبدالله بن عمر از بیعت با امیرالمؤمنین علی علیه السلام سرباز زد؛ اما در زمان حجاج شبانه به در خانه حجاج آمد که با عبدالملک بیعت کند تا مبادا آن شب را بدون امام به صبح برساند. حجاج برای تحقیر او پایش را جلو آورد و گفت: بیعت کن!( شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج 13، ص 242.) او میدانست حجاج، آدم بی رحمی است و عبدالله بن زبیر را اعدام کرده است. این انتخاب هرگز عالمانه نیست؛ بلکه از ترس مرگ است.

3. انتخاب از روی تعصب 

برخی روی گرایشها و تعصبات ،فامیلی ،قبیله ای و منطقه ای به انتخاب و گزینش دست میزنند حتی در دین داری میگویند پدران ما چنین دینی داشته اند ما هم پیرو آنها هستیم. رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَ الْإِيمَانِ مِنْ عُنْقِهِ؛( الکافی، ج 2، ص308.) کسی که تعصب بورزد یا برایش تعصب ورزیده شود، حلقه ایمان را از گردن خود باز کرده است».

تعصب یا حَمیّت یعنی جانب داری غیر منطقی؛ یعنی دفاع غير معقول. ریشه تعصب جهل ،ثروت سفاهت شخصیت زدگی و بی انصافی است. تعصب، مانع شناخت حقیقت میشود و انسان را کوروکر می.کند انتخاب از روی ،تعصب هیچ ارزشی ندارد؛ مگر تعصب پسندیده و منطقی؛ یعنی انسان بر ارزشها پافشاری داشته باشد. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «فَإِنْ كَانَ وَ لا بُدَّ مِنَ العَصَبِيَّةِ فَلْيَكُنْ تَعَصُّبُكُمْ لِمَكَارِمِ الأَخْلاق؛ ( نهج البلاغة ، ج1، ص 457 .) اگر ناچار از تعصب هستید باید تعصب شما برای اخلاق پسندیده باشد».

تعصب در شکل مثبت یعنی ایستادگی و پایمردی به ارزشهای والای انسانی و اخلاقی و اجتماعی؛ مانند کسی که برای حفظ دین و باورها و کشورش هزینه می کند.

4. پیروی جاهلانه
ملاک انتخاب برخی، صرفاً محاکات تقلید و پیروی ناگاهانه است. چنین انتخابی نیز هیچ ارزشی ندارد؛ زیرا مبنا و پایه ندارد و زود فرو میریزد. نمونه آن، قوم حضرت موسی علیه السلام هستند که وقتی به عده ای بت پرست رسیدند، بعد از این همه معجزاتی که از پیامبرشان ،دیدند درخواست ساختن بت کردند: «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»؛ (الأعراف، آیه 138). «گفتند: یا موسی! برای ما خدایانی از بت قرار بده؛ همان طور که آنها خدایانی دارند».

در اسلام مطلق تقلید مذموم نیست تقلید جاهل از عالم پسندیده و منطقی است؛ مانند رجوع به متخصص در هر رشته ای آنچه ناپسند است، چشم و گوش بسته و بدون تحقیق از هرکسی پیروی کردن .است انبیای الهی با این جهل و تقلید مبارزه کردند انبیاء به تعلیم و تربیت میپرداختند. قرآن کریم می فرماید: مشرکان دست به کارهای زشت میزدند و میگفتند: «وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَ جَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا» (الأعراف، آیه 28). «وقتی کار زشتی انجام میدادند می گفتند گذشتگان خود را بر این روش یافتیم».

5.پیروی و انتخاب آگاهانه

انتخاب معقول ،قرآنی همین است 779 بار کلمه علم در قرآن آمده است. قرآن کریم می فرماید: «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ...» (یوسف، آیه 108 ) «پیامبر بگو: این راه من است؛ با بصیرت شما را به سوی خدا فرا می خوانم.

در یک اصل کلی قرآن کریم می فرماید: «وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ...»؛ (الإسراء، آیه 36). «از آنچه به آن گاهی نداری، پیروی مکن».

داستان

1. صفوان بن امیه از رؤسای قریش در آغاز اسلام و از مخالفان سرسخت اسلام بود. او پس از شکست بدر، شخصی به نام عمیر بن وهب را مأمور کرد تا به مدینه برود و رسول خدا صلی الله علیه و آله را به قتل برساند؛ اما بعد از فتح مکه پشیمان شد و نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و ده ماه برای تحقیق مهلت خواست پیامبر صلی الله علیه و آله چهار ماه به او فرصت داد. در نهایت، او به اسلام گروید و در نبرد یرموک از فرماندهان شد. (الكامل في التاريخ، ج 2، ص248.)
 

2. عمرو بن جموح از مشرکان حجاز .است او بتی به نام «مناه» داشت که در جایگاه مخصوصی گذاشته بود و او را عبادت می.کرد فرزندش معاذ به اتفاق برخی جوانان بت او را برداشته در آشغال دانی انداختند عمرو بت را یافت آن را شست وشو داد و سرجایش گذاشت این کار چند بار تکرار شد عمرو بن جموح شمشیری بر گردن بت آویخت و گفت به خدا اگر میدانستم چه کسی به تو اینگونه جسارت میکند او را به سختی تنبیه میکردم این بار جوانان شمشیر را برداشته، توله سگ مرده ای را به او بستند و در آشغالی انداختند. عمرو بن جموح بت را یافت؛ اما به فکر فرو رفت؛ خدایی که خود را نمیتواند نجات دهد چگونه منجی من خواهد بود. او آگاهانه اسلام آورد و اشعاری در این باره سرود و او در نبرد أحد به شهادت رسید. (السيرة النبوية ، ج 2، ص 309)
 

انتخابها و گزینش های عالمانه حضرت زهرا سلام الله علیها

آن حضرت در عمر کوتاه ،خود انتخابهای مهم کلیدی و سرنوشت سازی داشت؛ انتخابهایی که نشان دهنده شخصیت والای اوست و برای همه الگوست.

1.انتخاب رضای خدا بر خلق

ملاک او در تمام صحنه های زندگی کسب رضایت الهی بود در ازدواج در انفاق و در دفاع از ولایت از این رو هرگز در برابر مشکلات زانو نزد و هنگامی که رسول خدا صلى الله عليه وسلم فقر و سختی دختر را دید، فرمود: «يَا بِنْتَاهُ تَعَجَّلِى مَرَارَةَ الدُّنْيَا بِحَلاوَةِ الآخِرَة؛ دخترم تلخی دنیا را بچش تا با شیرینی آخرت جبران شود». بلافاصله گفت: «الحَمْدُ لله عَلَى نَعْمَائِهِ وَ الشُّكْرُ الله عَلَى آلائِهِ؛( مناقب آل ابی طالب ، ج 3، ص 342) خدا را سپاس میگویم به سبب نعمتهای او و شکر میکنم در برابر انعامش»

2. انتخاب و ترجیح سخن بر سکوت

حضرت زهرا سلام الله علیها بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نه فقط سکوت نکرد؛ بلکه به عنوان تنها مدافع ولایت به سخنرانی و افشاگری پرداخت حضرت میتوانست در خانه بنشیند؛ اما چنین نکرد و به در خانه مهاجر و انصار ،رفت مسجد آمد، در ملاقات با زنان مهاجر و انصار به افشاگری ،پرداخت برای گریستن به بقیع و أحد رفت تا به همگان اعلام کند ،سقیفه بدعتی در برابر غدیر است.

3. انتخاب معنویت به جای مادیت و ثروت

آن حضرت خواستگارهای فراوان داشت ،برخی مهریه های بالایی پیشنهاد میدادند؛ اما پسر عمویش علی علیه السلام را انتخاب کرد که انتخابی از روی آگاهی و درک بود. در برابر سرزنشها و ملامتها ایستادگی کرد و هرگز تحت تأثیر زرق و برق دنیا قرار نگرفت در نقلی دارد که جبرئیل نزد رسول خدا صلى الله عليه وسلم آمد و عرض کرد: خدا به فاطمه علیهاالسلام سلام رسانده و فرموده است به او بگویید هر آنچه دوست دارد، طلب کند. رسول خدا صلى الله عليه وسلم به دخترش فرمود: «يَا بَنِيَّةَ إِنَّ رَبَّكَ يُسَلَّمَ عَلَيْكِ وَ يَقُولُ لَكِ: أُظُلُي مَاشِئْتِ؛»( فاطمة الزهراء بهجة قلب الصطفی صلی الله علیه و آله، ج1، ص 768.) دخترم خدا سلام رسانده و فرموده است آنچه میخواهی، طلب کن». حضرت زهرا سلام الله علیها عرض کرد: «يَا أَبَتاهُ قَدْ شَغَلَنِي لِذَةُ خِدْمَتِهِ عَنْ مَسْأَلَتِهِ لاحَاجَةَ لِي غَيْرُ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِهِ الْكَرِيمِ فِي دَارِ السَّلام؛( فاطمة الزهراء بهجة قلب الصطفی صلی الله علیه و آله، ج1، ص 768.) پدرجان لذت خدمت به خدا مرا از درخواست حاجت از او بازداشته است تنها حاجتم توجه به وجه كريم الهی در بهشت است».

4. انتخاب امام حق بر پیشوایان باطل

او که بیش از همه با سنت و سیره پیامبر صلی الله علیه و آله آشنا بود و در غدیر خم حضور داشت با تمام توانش به دفاع از امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخت، هرگز از ولایت دست بر نداشت و با شجاعت از غدیر دفاع کرد. او لحظه ای سقیفه و حاکمیت را نپذیرفت و به اشکال مختلف این مخالفت و دفاع را اعلام کرد؛ مانند:

الف) خطبه خواندن در مسجد و در جمع زنان مهاجر و انصار؛

ب) روی برگرداندن از آنها در منزل

ج) منع دیگران از شرکت کردن در تشییع و نماز بر پیکرش؛

د) سفارش به خفای قبرش؛

ه)- دفاع از غدیر در رویاروییهای چهره به چهره

داستان

محمود بن لبید گوید: کنار قبر حمزه علیه السلام در اُحد دیدم که آن بانوی بزرگوار، به شدت منقلب بود و گریه میکرد صبر کردم تا آرام گرفت. جلو رفتم و عرض کردم: سؤالی دارم؛ آیا رسول خدا صلى الله عليه وسلم قبل از وفات خود، تصریحی بر امامت علی علیه السلام داشت؟ حضرت فرمودند:

شگفتا و عجبا آیا روز غدیر خم را فراموش کرده اید؟! خدا را شاهد میگیرم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: علی علیه السلام بهترین کسی است که او را جانشین خود قرار میدهم او امام و خلیفه بعد از من است. او و دو فرزندم حسن و حسین و نُه تَن از فرزندان ،حسین امامان پاک و نیک .هستند اگر از آنها اطاعت کنید شما را هدایت خواهند کرد و اگر مخالفت ،ورزید تا روز قیامت بلای تفرقه و اختلاف میان شما حاکم خواهد شد.... لَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله مَثَلُ الْإِمَامِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ إِذْ تُؤْتَى وَ لَا تَأْتِي؛( بحارالأنوار، ج 36، ص353) همانا رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: مثل امام چونان کعبه است که بر گردش میچرخند و او برگرد چیزی نمی چرخد

5 . انتخاب و ترجیح آخرت بر دنیا

در روایت داریم که «عَن النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَنْ آثَرَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ حُرِمَهُما جَمِيعاً وَ مَنْ آثَرَ الآخِرَةَ عَلَى الدُّنْيا أَصَابَهُما جَمِيعاً؛ ( الفردوس ، ج 3، ح 5835؛) هرکسی دنیا را بر آخرت ترجیح دهد، از هر دوی محروم میشود و هرکسی آخرت را بر دنیا ترجیح دهد، به هر دوی آنها دست آنها می یابد». این روایت نورانی ریشه در قرآن دارد

مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَكَانَ اللَّهُ سَمِیعًا بَصِيرًا»؛ «کسانی که پاداش دنیوی بخواهند، (و در قید نتایج معنوی و اخروی نباشند در اشتباه اند؛ زیرا) پاداش دنیا و آخرت نزد خداست و خداوند، شنوا و بیناست»

صدیقه طاهره علیهاالسلام ضمن اهمیت به زندگی دنیا و اهتمام به امور همسر، فرزندان، ،پدر بستگان و همسایه ها حضرت زهرا علیهاالسلام هرگز آخرت را دست مایه دنیا قرار نداد و اگر نانِ دست پخت خود را به مسکین یتیم و اسیر داد طبق نقل خدای متعال، برای معاد و آخرت بود.

إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبَّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا»(الإنسان،10). ما از پروردگارمان در روزی که روز عبوس و بسیار هولناکی است، میترسیم. در نهایت آن حضرت مرگ را بر حیات ترجیح داد و به لقای خدا رسيد: «اللَّهُمَّ عَجِّلْ وَفَاتِي سَريعاً