سخنرانی مکتوب حجت الاسلام رفیعی -همسران پیامبر (ص) و صله ارحام

قال الله تبارک و تعالی :النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُو الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أولياکم مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً
پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است؛ و همسران و مادران آنها مؤمنان محسوب می شوند؛ و خویشاوندان نسبت به یکدیگر از مؤمنان و مهاجران در آنچه خدا مقرر داشته اولی هستند، مگر اینکه بخواهید نسبت به دوستانتان نیکی کنید (و سهمی از اموال خود را به آنها بدهید)؛ این حکم در کتاب «الهی» نوشته شده است.

مقدمه
دومین نکته ای که در آیه ششم سوره احزاب آمده این است:وَ أَزْواجُهُ أُمَّهَاتِهِمْ (أحزاب: 6.) و همسران او مادران آنها و مؤمنان محسوب می شوند
مادر احکامی دارد. کسی که مادر واقعی ماست، به ما محرم است. اگر ما از دنیا برویم از ما ارث می برد. مادر کسی است که با انسان را به دنیا آورده یا مادر رضاعی است که بچه را شیر می دهد. هر دوی اینها محرم هستند و احکامی دارند.

ام المؤمنین یعنی چه؟
زنان پیامبر (ص)مادر شما هستند» یعنی چه؟ انسان نمی تواند با مادرش ازدواج کند، از او ارث می برد، با او محرم است. آیا این آیه می خواهد همه اینها را اثبات کند؟ نه، گرچه ظاهرش کلی است؛ اما اگر در آیه 32 همین سوره احزاب ملاحظه کنید می بینید چند دستور به زنان پیامبر (ص)می دهد: حجاب را رعایت کنند، تحریک آمیز حرف نزنند، به گونه ای راه نروند که نامحرم تحریک شود. می فرماید:يا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ کاحد مِنَ النِّسَاءِ (احزاب، 32.) ای همسران پیامبر! شما همچون یکی از آنان معمولی نیستید.

ای زنان پیامبر! شما بیش از زنان دیگر باید حجاب و عفاف را رعایت کنید. شما مثل زنان معمولی نست. در خانه بنشینید و تحریک آمیز سخن نگویید. پس متوجه می شویم منظور از این که زنان پیامبر مادر شما هستند دو مطلب است :

حرمت ازدواج با همسران پیامبر صلى الله عليه و آله وسلم
مطلب اول این است که ازدواج با همسران پیامبر (ص)حرام است. هیچ کس حق ندارد بعد از پیامبر (ص)با همسران ایشان ازدواج کند. این حکم را خدا فرمود و کسی که همسر پیامبر (ص)می شد می دانست این حکم الهی است. دلیل این حکم، حرمت و احترام رسول خدا (ص)است. علت دیگر این که ممکن است همسر پیامبر (ص)اسراری از پیامبر (ص)بداند.

این حکم مختص رسول خدا (ص)است که ازدواج با همسران ایشان ممنوع است.

عاطفه مادرانه همسران پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)
مطلب دومی که در موضوع ام المؤمنین دخیل است بار عاطفی آن است. مادر کانون محبت است. خدا وقتی می خواهد از مکه تعریف کند، می گوید: «ام القرى» یعنی مادر سرزمین ها. پیامبر اکرم (ص)به حضرت زهرا علیها السلام می فرمود: «ام ابیها» یعنی تو مادر منی. پس این زنان جایگاهی دارند و به پیامبر (ص)منسوب هستند.

خدیجه علیها السلام بالاترین ام المؤمنین
البته نکته ای وجود دارد که باید دانسته شود. رسول خدا (ص)در 25 سالگی با خدیجه کبری علیها السلام ازدواج کرد و تا پنجاه سالگی با ایشان زندگی کرد. پیامبر (ص)در این مدت هیچ همسر دیگری نداشت.

وقتی خدیجه کبری علیها السلام از دنیا رفت پیامبر (ص)تا یک سال و چند ماه بعد از آن هم ازدواج نکرد.

حدود سیزده ماه پس از وفات حضرت خدیجه علیها السلام بود که حضرت با سوده ازدواج کرد. سوده همسر پسرعمویش بود و وقتی شوهرش از دنیا رفت بی سرپرست ماند. فرزندانی هم داشت. پیامبر (ص)در مکه با او ازدواج کرد. پیامبر (ص)سه ازدواج در مکه داشت. اولین ازدواج با خدیجه کبری علیها السلام است که عمده زندگی پیامبر (ص)با این بانو گذشت.

بارها هم می فرمود: هیچ زنی برای من مثل خدیجه نمی شود. (کشف الغمه، ج 1، ص 508.) ازدواج دوم با سوده بود ازدواج سوم که در مکه اتفاق افتاد با عایشه بود. بقیه ازدواج ها در مدینه صورت گرفت. تقریبا تمام همسران پیامبر (ص)زنانی بی سرپرست بودند و موقعیت خاصی داشتند؛ مثل: ام سلمه که شوهرش شهید شده بود. مثل: صفيه که شوهرش کشته شده بود. بعضی از اینها با اصرار خودشان به همسری پیامبر اکرم (ص)درآمدند. آیه ششم سوره احزاب مجموعه این زنان را مادران مؤمان می نامد.

ام المؤمنین در بیانات مقام معظم رهبری
مقام معظم رهبری (حفظه الله) نیز در سخنانی گفته اند: این آیه نشانه احترام پیامبر (ص)است؛ یعنی خدا آن قدر برای پیامبر (ص)احترام قائل است که زنانش را مادران مؤمنین معرفی کرده است؛ همان طور که خود پیامبر (ص)پدر مؤمنین است.

اتفاقا خانمی از ام سلمه پرسید این که قرآن می گوید: زنان پیامبر (ص)مادر شما هستند ما زنها هم می توانیم به شما بگوییم ام المؤمنين؟ ام سلمه گفت: ما نسبت به زن و مرد ام المؤمنین هستیم.

مقام معظم رهبری (حفظه الله) فرمود: رتبه زنان پیامبر (ص)با یک دیگر یکسان نیست. بالأخره اینها معصوم نبودند. ما این ها را در یک رتبه نمی بینیم؛ ولی نگه داشتن احترام همسران پیامبر (ص)و توهین نکردن به آنها، یکی از مسائلی است که باید مورد توجه قرار گیرد. البته موضع گیری زنان پیامبر (ص)بعد از وفات رسول خدا (ص)نیز متفاوت بود. و ما نقد می کنیم چرا فلان کار صورت گرفته است، چرا جنگ جمل برپا شده است؟ رتبه آنان یکسان نیست اما جایگاه ام المؤمنین را قرآن برای زنان پیامبر (ص)قائل شد

واگذاری میراث به خویشاوندان
وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ (احزاب، 6.) و خویشاوندان نسبت به یکدیگر از مؤمنان و مهاجران در آنچه خدا مقرر داشته اولی هستند،

سومین نکته ای که در آیه ششم سوره احزاب آمده، درباره وابستگان و سپردن حق میراث به آن هاست. وقتی مسلمانان از مکه به مدینه هجرت کردند دیگر رابطه های فامیلی قطع شد. پیامبر (ص)بین مهاجر و انصار عقد اخوت خواند، بعد هم فرمود که از هم ارث ببرند. وقتی مهاجر در مدینه می مرد بستگانش در مکه بودند و با او ارتباطی نداشتند.

در این هنگام همان شخصی که با او عقد اخوت بسته بود از او ارث می برد. سرانجام این آیه نازل شد و فرمود: این حکم منقضی شد؛ ارث برای فامیل است. اگر کسی فامیل دارد میراثش به او می رسد. البته طبقات ارث فرق می کند. اولاد و پدر و مادر مقدم هستند و برادر و خواهر و دایی و عمو و پسرخواهر و پسر برادر و... در طبقات بعدی جای می گیرند. پس این آیه درباره ارث است.

گفتیم که نکته دوم درباره میراث خویشاوندان است. به همین مناسبت، مقداری هم به اهمیت صله رحم می پردازیم:

اهمیت صله رحم در اسلام
اسلام اهمیت فراوانی برای صله رحم و رابطه با فامیل و خویشاوندان قائل شده است. قرآن می فرمایدک

1. « وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ (آیه 36 سوره نساء)

و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید

2. « وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ (نساء،1)
(و نیز) (از قطع رابطه با) خویشاوندان خود، پرهیز کنید.

3. « إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ (نحل ،90)
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد.

4. « وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ (رعد ،21)

و آنها که پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده ، برقرار میدارند. خدا به شما فرمان می دهد که با خویشاوندان صله و ارتباط داشته باشید.

گام های محبوب خدا
امام سجاد (ع)فرمود: خدا دو قدم برداشتن را خیلی دوست دارد:

مَا مِنْ خُطْوَةٍ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ عزوجل مِنْ خُطْوَتَيْنِ خُطْوَةٍ يَسُدُّ بِهَا الْمُؤْمِنُ صَفّاً فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ خُطْوَةٍ إِلَى ذِي رَحِمٍ قَاطِعٍ »؛ (خصال، ج 1، ص 50؛)
هیچ قدمی برای خدا محبوب تر از دو قدم نیست: قدمی که مؤمن برای صف بستن در جهاد برمی دارد و قدمی که برای آشتی با خویشاوند برمی دارد.

خدا قدم های رزمنده ار دوست دارد؛ خدا قدمی را که برای آشتی بین خویشاوندان برداشته می شود دوست دارد؛ خداوند قدمی که برای صله رحم برداشته می شود را دوست دارد. کسانی هستند که چندین سال فامیل خود را ندیده اند. اما وقتی همین شخص از دنیا برود همه می آیند. این خیلی بد است. صله رحم باید در زمان حیات انجام شود.

دلسوزی برای خویشاوند
در جنگ بدر تعدادی از بستگان پیامبر گرامی اسلام (ص)در سپاه دشمن بودند. البته آنها را به زور آورده بودند؛ چون خود پیامبر (ص)به اصحابش فرمود: اگر در جنگ با بنی هاشم برخورد کردید آنها را نکشید چون به زور و ناخواسته آمده اند. آنان را اسیر کنید.

شخصی به نام یسیر می گوید: من در میدان جنگ با عباس عموی پیامبر (ص)برخورد کردم. چون دستور پیامبر (ص)بود او را دستگیر کردم. طناب محکمی به دستانش بستم و او را در کنار اسرای دیگر آوردم. چون طناب را محکم بسته بودم عباس ناله می زد. پیامبر (ص)فرمود: این صدای چه کسی است؟ گفتند: عموی شما عباس است. فرمود: طناب را شل کنید تا اذیت نشود. خود پیامبر (ص)فرمود: من آن شب تا صبح نتوانستم بخوابم؛ چون میدانستم عمویم اسیر است. اموالی از او گرفتند و او را آزاد کردند. (الکافی، ج 8، ص 202؛) این داستان نشان دهنده اهمیت صله رحم است.

صله رحم امام صادق (علیه السلام)
امام سجاد (ع)پسری به نام حسن داشت. ایشان شخصیتی معترض وتند داشت و با بنی عباس درگیر بود. سرانجام هم همین تندی سرش را به باد داد. حسن بن علی بن حسین عموی امام صادق (ع)و به حسن افطس معروف بود. چون بینی اش بزرگ و پهن بود به او افطس میگفتند؛ یعنی کسی که بینی اش پهن است.

حسن افطس در ماجرایی سیاسی با امام صادق (ع)منازعه کرد. نزد امام صادق (ع)آمد و چاقوکشید و وقتی موفق نشد کاری بکند ناسزا گفت و رفت. همان طور که میدانید انسان می تواند یک سوم اموالش را وصیت کند تا هرطور که خودش می خواهد مصرف شود.

راوی این حدیث میگوید: امام صادق (ع)به حال احتضار افتاده و در حال وصیت به یک سوم اموالش بود، به خادمش فرمود: هفتاد دینار به حسن افطس بدهید. خادم ناراحت شد و گفت: آقا! او می خواست شما را بکشد! امام (ع)فرمود: می دانم. هنر این است که آدم با فامیلی که قطع رحم می کندارتباط برقرار کند. (کافی، ج 7، ص 55؛)

جایگاه صله رحم کننده
رسول خدا صلى الله عليه و آله وسلم فرمود: إِنَّ فِي الْجَنَّةِ دَرَجَةُ لَا يَبْلُغُهَا إِلَّا إِمَامٍ عَادِلٍ أَوْ ذُو رَحِمٍ وُصُولِ أَوْ ذُو عِيَالٍ صَبُورٍ(اعلام الدين، ص 152.)

بهشت سه درجه دارد که برای سه گروه است: 1- رهبرعادل، 2- کسی که همواره با خویشاوندانش ارتباط برقرار می کند، 3- مرد متأهلی که صبور باشد. عیال و اولاد دارد، کار نیست، شرایط اقتصادی بد است، اما دینش را از دست ندهد.

اثر قطع رحم
منظور از صله رحم، ارتباط با فامیل نسبی و اقوام نزدیک است. گناهی که برای ترک رحم بیان شده، مربوط به ترک صله رحم با بستگان نسبی است. امیرالمؤمنین (ع)در مسجد کوفه خطبه می خواند. در بین خطبه فرمود: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ »؛
خدایا! از آن گناهانی که عمر را کوتاه می کند به تو پناه می برم.

هرگناهی اثری دارد. یک گناه جلوی استجابت دعا را می گیرد، یک گناه معنویت را از آدم می گیرد، یک گناه موجب می شود امید انسان از بین رود، یک گناه عمر را کوتاه می کند.

امیرمؤمنان (ع)فرمود: خدایا! به تو پناه می برم از گناهانی که عمر را کوتاه می کند. یک نفر برخاست و گفت: چه گناهی عمر را کوتاه می کند؟ امام على (ع)فرمودند: قطع رحم با فامیل. (کافی، ج 2، ص 347؛)

مشارکت در خون عمو!
على بن اسماعیل برادرزاده امام کاظم (ع)بود. هارون الرشید می خواست او را به بغداد ببرد. علی بن اسماعیل برای خداحافظی نزد امام کاظم (ع)آمد. امام فرمود: همین جا بمان. گفت: قرض دارم. او می خواست نزد هارون برود و با خوش خدمتی هایش مال و منالی به دست بیاورد.

حضرت فرمود: تونرو، من قرضت را ادا میکنم. سپس به خدمت کاران فرمود: سیصد دینار به او بدهید. علی بن اسماعیل پول را گرفت و تشکر کرد و رفت. همین طور که می رفت آقا سه مرتبه به او فرمود: برادرزاده! در قتل من شرکت نکن، باعث قتل من نشو. گفت: عموجان! این حرف هاچیست؟ خدا من را نیامرزد! من و قتل شما؟ آقا فرمود: من به تو گوشزد کردم.

على بن اسماعیل به بغداد پیش یحیای برمکی رفت. یحیی گفت: من کاری از تو می خواهم و پول زیادی هم برایش میدهم. آن کار این است که نزد هارون الرشید بروی و علیه عمویت صحبت کنی، چیزی بگو که هارون را تحریک کنی موسی بن جعفر (ع)را دستگیر و زندانی کند.
علی بن اسماعیل نزد هارون الرشید رفت و گفت: جناب هارون! این مملکت چند پادشاه دارد؟ گفت: یک نفر. گفت: تواین جا حکومت می کنی و عموی من در مدینه حکم رانی می کند. شیعیان نزدش می آیند و برایش پول می آورند. عمویم نیرو جمع میکند و اگر او قدرت یابد مدینه و مکه را از دست میدهی. اگر می خواهی حکومتت مستمر بماند جلوی او را بگیر. على بن اسماعیل کار خودش را کرد.

هارون الرشید دستور داد موسی بن جعفر را دستگیر کردند. زندانی شدن حضرت موسی بن جعفر (ع)از اینجا شروع شد. هارون الرشید به پاس خوش خدمتی علی بن اسماعیل چهارهزار درهم برایش فرستاد. اما وقتی پول ها را برایش آوردند او بیمار و در حال جان کندن بود و نتوانست از آن پول استفاده کند. (ارشاد مفید، ج 2، ص 237؛) این اثر قطع رحم است. بنابراین به صله رحم اهمیت بدهید.

حدومرز صله رحم
صله رحم حدومرز دارد. نباید صله رحم باعث تعصب بشود. بعضی ها روی صله رحم تعصب دارند. اگر خویشاوندی بی دین و بی نماز است، صله رحم با او به همان سلام کردن و تماس تلفنی اکتفا شود. گاهی رفت و آمد با چنین کسانی در خانواده انسان اثر منفی می گذارد.

دوری کردن از دایی منحرف
امام کاظم (ع)به جوانی فرمود: چرا با فلانی قدم می زنی؟ گفت: دایی من است. فرمود: این کار را نکن؛ او منحرف است. (الكافي، ج 2، ص 374؛)

صله رحم نباید باعث تفاخرشود، نباید باعث تعصب شود، نباید باعث حرمت شکنی شود، دخترعمو و پسرعمو و داماد و خواهرزن در کنار هم بنشینند. اگر صله رحم موجب می شود بچه های من به خانه عمو یا دایی بروند و اهل فساد بشوند حتما باید این رفت و آمد مرزبندی شود؛ ولی حتی در این ها هم قطع رحم جایز نیست. نکته دیگر این که متأسفانه برخی متدینین با هم قهر هستند و بر سر مسائل کوچک با هم اختلاف دارند. ان شاء الله به این نکته توجه شود.

حق وصیت
چهارمین نکته در آیه ششم سوره احزاب این است که خدا می فرماید: خویشاوندان از هم ارث می برند؛ اما این موضوع مانع از آن نیست که موقع مرگتان برای غیرفامیل وصیت کنید. شما می توانید یک سوم اموالتان را به دلخواه خود وصیت کنید. آیه می فرماید: إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (احزاب ،6)

مگر اینکه بخواهید نسبت به دوستانتان نیکی کنید (و سهمی از اموال خود را به آنها بدهید)؛ این حکم در کتاب (الهی) نوشته شده است.

شما می توانید سهمی از میراثتان را برای دوستانتان بگذارید، هر چند جزو ورثه نباشند.

چند حکم در این آیه بود: 1- پیامبر (ص)نسبت به شما اولویت دارد، 2 زنانش مادر شما هستند، 3- حق ارث اول برای فامیل است اما یک بخشی از مالتان را همان یک سوم است می توانید برای غیرفامیل هم اختصاص بدهيد.