راههای مبارزه با فساد جلسه هفتم-حجت الاسلام رفیعی

کانال ایتا شیعه کوئست: @shiaquest_net

قال الله تبارک و تعالى: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (توبه ،119)

مقدمه
در جلسات گذشته بحثی درباره راه های مبارزه با فساد و جلوگیری از زمینه های آن در جامعه مطرح کردیم. گفتیم برای این که جامعه در مسیر دین باشد و فسادهای مختلف در جامعه کاهش یابد، باید ببینیم توصیه های دین چیست. چند راه کار را در شب های گذشته عرض کردیم و گفتیم در دین توصیه شده است آگاهی و بینش به مردم بدهید، غرائز را تعدیل کنید، هم چنین به دین داری توصیه شده و خود دین داری مانع توسعه فساد در جامعه می شود.

هفتمین راه مبارزه با فساد: مسئولیت پذیری
هفتمین راه مبارزه با فساد مسئولیت پذیری افراد است. اگر هر کسی در جامعه مسئولیت پذیر باشد و وظیفه خود را انجام دهد هیچ فساد و تباهی و خطایی در جامعه صورت نمی گیرد. یکی از گرفتاری های جامعه ما مسئولیت گریزی است. مردم سه دسته اند: مسئولیت پذیر، مسئولیت گریز و بی تفاوت

عده ای مسئولیت پذیر هستند. عده ای نیز مسئولیت گریز هستند. نه به عنوان یک همسر مسئولیت شوهر یا زن بودنش را انجام میدهد؛ نه به عنوان یک شهروند مسئولیت شهروندی اش را انجام می دهد؛ نه به عنوان یک انسان مسئولیت بندگی خدا را انجام می دهد؛ دائما مسئولیت گریز است. یک عده هم بی تفاوت هستند؛ یعنی نه مسئولیت پذیرند، نه مسئولیت گریز.

عزیزان من! خدای تبارک و تعالی در قرآن کریم، مدام بر مسئولیت پذیری تأکید می کند. وقتی از مسئولیت می گوییم، دقت کنیم چه می گوییم.

واژه مسئولیت هم خانواده کلمه سؤال است و سه رکن دارد: سائل، مسئول و موضوع مورد سؤال. آن کسی که می پرسد، سائل است. آن کسی که جواب می دهد،مسئول است.

آنچه مورد درخواست یا پرسش قرار می گیرد نیز موضوع مورد سؤال است. در قیامت ما مسئول می شویم و فرشته ها سائل می شوند. موضوع مورد سؤال نیز نماز و روزه و عهد و پیمان است. یا مثلا: دانش آموز مسئول است، معلم سائل و موضوع مورد سؤال، درس و بحث؛ پس دانش آموز در قبال درس و بحث مسئول است که به معلم جواب دهد.

آیات قرآن در رابطه با مسئولیت
من چند آیه در مورد مسئولیت به صورت فهرست وار می خوانم. قرآن گاهی می فرماید: همه شما مسئول هستید، گاهی می فرماید چشم و گوش شما مسئول است، گاهی می فرماید درباره فامیل و ارحام مسئول هستید و گاهی می فرماید: نسبت به قول هایی که به خدا می دهید مسئول هستید.

قرآن کریم می فرماید: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ »؛ ( صافات، 24) آنان را نگه دارید؛ چرا که آنان مورد سؤال قرار می گیرند. درباره همه کارهایی که انجام می دهید مسئول هستید. این آیه نمی گوید از چه کاری سؤال خواهد شد.

آیت الله شبیری زنجانی می فرمودند: یکی از نزدیکان مورد وثوق آقا سید احمد فرزند امام الله رحمة الله من فرمود: امام رحمة الله را خواب دیدیم و پرسیدیم: آقا! چه خبر از آن عالم؟ فرمودند: از همه چیز سؤال می شود، حتی حرکت دست. چون امام وقتی میان مردم می آمد دست تکان می داد. فرمودند: حتی این حرکت دست را هم می گویند به چه انگیزه ای بود؟ أن أقا در عالم رؤیا به امام فرمودند: شما چه کردید؟ فرمودند: ما را لطف ائمه علیهم السلام بالا برد.
قرآن می فرماید: از همه چیز سؤال می شود.

استغفار از گناه دیگران
عزیزان من! بعضی اوقات گناه تقصیر ما نیست. گاهی انسان به جایی می رود و غیبتی میشود یا گاهی ناخواسته گناه می کند.
امام صادق علیه السلام فرمود: رسول گرامی اسلام از هر مجلسی که بلند می شد، ولو کوتاه هم بود، 25 مرتبه استغفار می کرد. ( الکافی، ج 2، ص 504) این عمل كفارة مجلس است. پیامبر اکرم معصوم بود و گناه نمی کرد، اما گاهی مسئله ای در مجالس پیش می آمد.

امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی از مجلسی برمی خیزید این جمله را بگویید: (الکافی، ج 2، ص 496؛) ««سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ *وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ *وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ». ( صافات، 180-182) این کفاره مجالس است. گاهی انسان خودش غیبت نمی کند بلکه فقط شنونده غیبت کردن دیگران است یا گاهی ناخواسته در مجالس لهو و لعب قرار می گیرد؛ لذا در روایات آمده است که آیه مذکور، كفارة چنین مجالسی است.

قرآن کریم می فرماید: «وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا »؛ ( نساء، 1) مردم! از خدا بترسید؛ همان خدایی که روز قیامت از او سؤال می شوید و بعد از ارحام سؤال می شوید. اهمیت فامیل این است که خدا درآغاز سوره نساء كنار اسم خودش فامیل را آورده است. پس دو نوع آیه در قرآن داریم: یک بار به صورت کلی سؤال می شود و گاهی به صورت جزئی.

قرآن می فرماید: «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا »؛ ( اسراء، 36) بعضیها این آیه را اشتباه ترجمه می کنند و می گویند: «از گوش و چشم و قلب سؤال می شود.» اینها که اختیاری ندارند؛ بلکه از انسان از اینها سؤال می شود. به شما می گویند: چرا با این گوش موسیقی شنیدی؟

شخصی خدمت امام صادق علیه السلام آمد و گفت: گاهی به مستراح می روم و از خانه همسایه مان که اهل موسیقی است، صدای موسیقی به گوش می رسد. من قدری بیشتر در مستراح می نشینم تا موسیقی بشنوم؛ آیا مسئول هستم؟ آقا فرمود: آری. و آیه مذكور را خواند و فرمود: دیگر این کار را نکن. (الکافی، ج 6 ص 432)

قرآن در آیهای دیگر می فرماید: «إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا »؛( اسراء، 34) روز قیامت از عهد و پیمان سؤال می شود.

مثال دیگر:«وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ *بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ »؛ ( تکویر، 8، 9) درباره دخترهایی که زنده به گور شدند سؤال می شود که جرم اینها چه بود که کشته شدند؟ پس به صورت کلی خدا می فرماید: هر چیزی مورد سؤال قرار خواهد گرفت؛ از جمله: چشم، گوش، عهد، پیمان و ...

ما یک مسئولیت دینی در مقابل خدا داریم که بندگی کنیم؛ یک مسئولیت اجتماعی در مقابل جامعه و همسایه داریم؛ یک مسئولیت خانوادگی در مورد زن و بچه داریم؛ یک مسئولیت سیاسی در مقابل حکومت داریم.
می شود بگویی من نماز و دعاهای مفاتیح را می خوانم اما در انتخابات رأی نمی دهم؟ اگر یک حاکم ستمگری به خاطر عدم رأی تو در کشور حاکم شد تو مسئول هستی. یک انتخاب ناصحیحی صورت گرفت تو قیامت مسئول هستی و باید جواب بدهی.

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: «اِتَّقُوا اَللَّهَ فِي عِبَادِهِ وَ بَلاَهُ فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ اَلْبِقَاعِ وَ اَلْبَهَائِمِ»؛ مردم تقوا داشته باشید. شما مسئول هستید؛ حتی نسبت به سرزمین ها و حیوانات. می تواند انسان یک سگ گرسنه ای در کوچه ببیند و بی تفاوت باشد؟ نه! کوچه و خیابان را بر مردم نبندید، در زمین دیگری تصرف نکنید و ... همین طور جلو بروید.

خلاصه کلام: یکی از ریشه های فساد در جامعه عدم رعایت حقوق و مسئولیت ناپذیری است. اگر هر کسی مسئولیت خودش را در اداره، دبیرستان، دانشگاه، خانواده و ... در حد توان انجام دهد، فساد به گونه قابل توجهی از بین می رود. ائمه ما سعی داشتند این نکته پراهمیت را به مردم بیاموزند.

مسئولیت پذیری پیشوایان دین
رسول خدا صلی الله علیه و آله با عده ای به مسافرت رفته بود. همراهان حضرت گوسفندی را ذبح کردند و هر یک مشغول کاری شدند. در این میان دیدند حضرت مشغول جمع آوری هیزم است. گفتند: شما چرا این کار را می کنید؟ فرمود: هر کس مسئولیتی دارد؛ نباید یکی مخدوم باشد و بقیه، خادم. (بحارالأنوار، ج 23، ص 273؛)

شخصی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: در سفری که به مکه آمدیم، مردی همراهمان آمد که انسان بسیار خوبی بود و اوقاتش را به عبادت می گذراند. پیامبر صلی الله علیه و آله بی درنگ پرسید: چه کسی کارهایش را انجام میداد؟ گفت: همه کارهایش را ما انجام می دادیم. فرمود: همه شما از او بهترید؛ او آدم بی مسئولیتی است. (بحارالأنوار، ج 23، ص 274؛)

امام على علیه السلام مقداری خرما خرید و بر کول گرفت. شخصی می گوید: جلو رفتم و عرض کردم: ای امیرمؤمنان! اجازه بدهید من به جای شما این بار را حمل کنم. حضرت فرمود: من ابوالعیال و سرپرست خانواده ام. آنها از من توقع دارند. این کار من است. (بحارالأنوار، ج 34، ص 35)

این ها نکات دقیقی است؛ حس مسئولیت در جنبه های مختلف و قضایای گوناگون

شخصی به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کرد: چقدر شما انفاق می کنید؟ فرمود:والله اگر می دانستم یکی از آنها قبول شده است دیگر این کار را نمی کردم. روایت داریم که اگر انسان یک عمل پذیرفته شده داشته باشد خدا عذابش نمی کند. انواع و اقسام مجله مذهبی در کشور وجود دارد؛ اما آیا میزان تقید و دین داری بالا رفته است؟

سفارش های خداوند به حضرت آدم علیه السلام
حدیثی ارزنده در خصال مرحوم صدوق رحمة الله آمده است: «أَوْحَى اَللَّهُ عز وَجَل إِلَى آدَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنِّي سَأَجْمَعُ لَكَ اَلْكَلاَمَ فِي أَرْبَعِ كَلِمَاتٍ قَالَ يَا رَبِّ وَ مَا لَهُ قَالَ وَاحِدَةٌ لِي و وَاجِدَةٌ لَكَ و وَاحِدَةٌ فِيما بَيني وَ بَنُكَ وَ وَاحِدَةٌ فِيما بَيْنَكَ وبَيْنَ النَّاسِ»؛ خدا به حضرت آدم وحی کرد: ای آدم! چهار نصیحت به تو می کنم. آدم گفت: خدایا! آنها کدام اند؟ خدا فرمود: یکی از آنها برای من است، یکی برای تو، یکی میان من و تو، و أخرى میان تو و مردم .

چیزی که برای من است و تو باید انجام دهی «فَتَعْبُدُنِی وَ لَا تُشْرِکُ بِی شَیْئاً»؛( الخصال، ج 1، ص 243؛) این است که مرا بپرستی و هیچ چیز را با من شریک نسازی. پرستش و بندگی یعنی آدم احساس استقلال نکند، بلکه خودش را از خدا بداند. بندگی فقط نماز و روزه نیست، گاهی نگاه هم عبادت است؛ نگاه به پدر و مادر، کعبه، امیرالمؤمنین علیه السلام. ( من لا يحضره الفقیه، ج 2، ص 205؛) گاهی سکوت عبادت است. نگاه جوان به نامحرم می افتد و چشمش را پایین می اندازد؛ این عبادت است. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «أَفْضَلُ اَلْعِبَادَةِ اَلْعِقَافُ»؛( الکافی، ج 2، ص 279) بالاترین عبادت عفاف داشتن است.

آیه 77 سوره حج می فرماید: «وَ اُعْبُدُوا رَبَّكُمْ»؛ ای مؤمنان! خدا را بندگی کنید.

واژه هایی مانند: «اعبدوا، يعبدون و تعبدون» بارها در قرآن تکرار شده است. فرمود: اي آدم! اولین وظیفه این است که مرا عبادت کنی، نه پول و شیطان را. این نکته اول. هدف اصلی همه پیامبران همین بود.

نصیحت پیامبر صلی الله علیه و آله
مردی غیر مسلمان و شراب خوار نزد پیامبر خدا حضرت محمد صلی الله علیه و آله آمد. حضرت او را چنین نصیحت فرمود: «يَا قَيْسُ إِنَّ مَعَ اَلْعِزِّ ذُلاً وَ إِنَّ مَعَ اَلْحَيَاةِ وَ إِنَّ مَعَ اَلدُّنْيَا آخِرٌ»؛ ای قیس! بدان که انسان همیشه عزیز نیست و گاهی ذلیل می شود. چه بخواهی، چه نخواهی، بعد از زندگی مرگ است. یکی از مواردی که هیچ کس در عالم منکر آن نشده، مرگ است. خدا و معاد را منکر شدند ولی مرگ را منکر نشده اند؛ چون مرگ را به هیچ وجه نمی توان انکار کرد.

فرمود: «وَ إنَّهُ لاَ بُدَّ لَكَ يَا قَيْسُ مِنْ قَرِينٍ يُدفَنُ مَعَكَ وَ هُوَ حَيٌ وَ تُدْفَنُ مَعَهُ و أَنْتَ مَيِّتٌ فَإِنْ كَانَ كَرِيماً أَكْرَمَكَ وَ إِنْ كَانَ لَئِيماً»؛ وقتی انسان در قبر می رود، ناگزیر همراه و قرینی در کنار اوست. ای قیس! این قرین یا خوب است، یابد؛ یا به تو احترام و اکرام می کند، یا اهانت. آن جا اگر قرینی کریم باشد اکرامت می کند و اگر انسان پستی باشد تو را بدبخت می کند. حالا ببین چه میبری؟

قیس کمی فکر کرد و گفت: یا رسول الله! مسلمان می شوم. ( بحارالانوار، ج 7، ص228؛) پیامبر حس مسئولیت پذیری را در او بیدار کرد. این شیوه بسیار تأثیرگذار است؛ مخصوصا با جوان ها باید این طور ص حبت کرد تا مسئولیت پذیر شوند.

خداوند به حضرت آدم فرمود: «وَ أَمَّا اَلَّتِي تَكُ فَأَجْزِيكَ بِعِلْمِكَ أَخْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ»؛ آن چیزی که برای توست، این است که در حساس ترین موقعیت هایی که به اعمالت نیاز داری، پاداش آنها را به تو می پردازم. در روایات آمده است که بعضی ها در روز قیامت ثواب هایی در پرونده هایشان می بینند که خودشان به یاد ندارند. به آنان خطاب میشود. اینها ثواب دعاهای مردود است. مدتی می گفتی: خدایا! بچه می خواهم. اما به هر دلیلی مصلحت نبود و خدا به تو نداد و دعایت مستجاب نشد. الآن این ثواب آن دعاهای توست که از بین نرفت.

ای آدم! سومین مورد بین من و توست: «وَ أَمَّا الَّتي بَيني وَبَيْنَكَ فَعَلَيْكَ اَلدُّعَاءُ وَ عَلَى اَلْإِجَابَةِ»: با من حرف بزن؛ من هم جوابت را می دهم. بعضی ها فکر می کنند که اجابت، رسیدن به خواسته است. اجابت گاهی به معنای لطف و توجه خداست. انسان وظیفه دارد دعا کند؛ گرچه ممکن است دعایش شرایط اجابت را نداشته باشد.

خطبه 215 نهج البلاغه، دعایی است که امیرالمؤمنین هر روز صبح می خواند و عرضه میداشت: « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یُصْبِحْ بِی مَیِّتاً وَ لَا سَقِیماً وَ لَا مَضْرُوباً عَلَی عُرُوقِی بِسُوءٍ وَ لَا مَأْخُوذاً بِأَسْوَإِ عَمَلِی وَ لَا مَقْطُوعاً دَابِرِی وَ لَا مُرْتَدّاً عَنْ دِینِی وَ لَا مُنْکِراً لِرَبِّی وَ لَا مُسْتَوْحِشاً مِنْ إِیمَانِی وَ لَا مُلْتَبِساً عَقْلِی»؛ خدایا! بر ده چیز تو را شکر می کنم:

شکر خدا که صبح بیدار شدم و نمرده بودم. 35 هزار نفر در بم خوابیدند و صبح بیدار نشدند. بنده خدایی می گفت: فامیلمان در کرمان خانه ضدزلزله داشت. آن شب به بم رفته بود که زلزله آمد و او از دنیا رفت. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمود: خدا را شکر که رگم نگرفت. خدا را شکر که صبح بیدار شدم. خدا را شکر که دینم از من گرفته نشد. این دعا خیلی قشنگ است. چه آدمهایی که صبح بلند شدند و عقلشان را از دست داده بودند! خدا را شکر که عقلم سلب نشد.

خداوند فرمود: ای آدم! اما آنچه بین تو و مردم است: «وَ أَمَّا اَلَّتِي بَيْنَكَ وَبَيْنَ اَلنَّاسِ فَتَرَى اَلنَّاسَ مَا تَرْضَاهُ لِنَفْسِكَ»؛ (الخصال، ج 1، ص 243؛) آنچه برای خودت می پسندی برای مردم بپسند. نمی پسندی راهت را بگیرند، راه مردم را نگیر. نمی پسندی جلوی پارکینگ خانه ات پارک کنند، جلوی پارکینگ مردم پارک نکن. نمی پسندی با بوق ماشین اذیتت کنند، تو هم این کار را نکن. نمی پسندی فریبت دهند، دیگران را فریب نده. این حدیث، مجموعه ای از مسئولیت ها را بیان می کند.

امشب ششمین راهکار مبارزه با فساد را بیان کردیم که همان تقویت حس مسئولیت پذیری است. هرکس اول باید مسئولیت خود را بشناسد و دوم به مسئولیت خود ملتزم باشد. گاهی بعضی ها مسئولیت را نمی شناسند. مرد نمی داند مسئولیتش در مقابل زن چیست. نمیداند در مقابل نفقه و در خواست های روحی زن مسئول است. ما در مسئولیت سه نکته داریم:

1- مسئولیت را بشناسیم
2- مسئولیت را بپذیریم
3- مسئولیت را انجام دهیم.

احساس مسئولیت عقیله بنی هاشم
زینب کبری علیها السلام داغ برادر، داغ فرزند و داغ عزیز برادر دیده است، اما از عصر عاشورا مسئولیت سنگینی بر عهده اش گذاشته شد: سرپرستی بچه ها، ابلاغ پیام کربلا، رساندن این کاروان مصیبت زده تا مدینه و ... لذا زینب اشک و آه را کنار گذاشت و به عنوان یک انسان مسئولیت پذیر، زنان و کودکان را در شب یازدهم جمع کرد.

زینب مسئولیتی در مقابل خدا نیز دارد. در چنین مواقعی ممکن است ما نماز واجب را هم فراموش کنیم؛ اما زینب در شام غریبان نیز نماز شب خواند. امام سجاد علیه السلام می فرماید: نماز شب عمه جانم زینب نه در شب یازدهم ترک شد، نه در مسیر. صبح یازدهم باید حرکت کنند.

هیچ کس به اندازه زینب به امام حسین علیه السلام نزدیک نبود؛ اما حالا که مسئولیت اقتضا می کند، از قتلگاه دل می کند و بیرون می آید و همه را سوار می کند. به امام سجاد علیه السلام نیز روحیه می دهد. امام سجاد علیه السلام داشت جان میداد. زینب به او گفت: عزیز برادرم! آرام باش. فرمود: عمه جان! این بدنها روی زمین است! گفت: اتفاقی نمی افتد، این ها دفن می شوند و اینجا زیارتگاه می شود. همین هم شد. دیدید که در مراسم اربعین بیست میلیون نفر در کنار قبر ابی عبدالله علیه السلام بودند. زینب کبری علیها السلام از این واقعیت خبر داد و فرمود: من از پدرم شنیدم که این بدن ها دفن می شود و این جا زیارتگاه می شود.

زینب در دروازه کوفه دید باید خطبه بخواند. ایستاد و خطبه خواند. در مجلس یزید و ابن زیاد احساس کرده بود باید جلوی این ها خطبه بخواند. این حس مسئولیت است؛ یعنی وقتی وارد مجلس یزید شد، دید آنان را جلوی نامحرم آورده اند. مسئولیت زینب این است که امر به معروف کند. نگفت: ما خسته و گرسنه ایم. گفت: ای پسر ابوسفیان؛ این عدالت است دختران پیامبر را مقابل نامحرمان می آوری و زنان خودت در پشت پرده هستند؟ ( اللهوف، ص 182) زینب داغ و مصیبت هم دیده است، اما گریه ها را به مدینه آورد. او از کربلا تا مدینه فقط در فکر انجام مسئولیت بود.