نماز جماعت
روح اجتماعی دین اسلام، در بسیاری از وظایف دینی از جمله نماز، دیده می شود. برگزاری این عبادت به صورت گروهی و با «جماعت»، جلوه و شکوهی بزرگ پدید می آورد، و میان مؤمنان همدلی و وحدت و همکاری ایجاد می کند. همچنین پاداش بسیار از سوی خداوند به برگزارکنندگان «نماز جماعت» داده می شود. به همان اندازه که به نماز جماعت سفارش شده، از بی اعتنایی نسبت به آن و شرکت نکردن در نماز جماعت نکوهش شده و نشانة نفاق حساب شده است. نماز جماعت، در عین حال تمرینی برای اطاعت از پیشوا و مقدّم داشتن افراد پاک و صالح و انجام عمل هماهنگ با تبعیت از عمل آنان است.
نماز / نماز جماعت / استحباب نماز جماعت
استحباب نماز جماعت
مسأله ۶۹۴) مستحب است نمازهای واجب شبانه روز به جماعت خوانده شود و نسبت به نماز صبح و مغرب و عشا بیشتر سفارش شده است.
مسأله ۶۹۵) شرکت در نماز جماعت برای همه مستحب است ولی برای همسایه مسجد و کسی که صدای اذان مسجد را می شنود، بیشتر سفارش شده است.
مسأله ۶۹۶) وقتی نماز جماعت برپا می شود، مستحب است کسی که نمازش را فُرادا خوانده، دوباره نماز را به جماعت بخواند و اگر بعد از آن متوجه شود نماز اوّل باطل بوده، نماز دوم کافی است.
مسأله ۶۹۷) اگر هنگامی که مشغول خواندن نماز سه یا چهار رکعتی است، نماز جماعت برپا شود و اطمینان ندارد که بعد از اتمام نمازش به جماعت می رسد، چنانچه به رکوع رکعت سوم نرفته است، مستحب است به نیّت نماز مستحب، نماز را دو رکعتی تمام کند و خود را به جماعت برساند.
مسأله ۶۹۸) اگر پدر یا مادر به فرزند خود امر کند نماز را به جماعت بخواند در صورتی که ترک جماعت موجب اذیت آنها شود، احتیاط آن است که نماز را به جماعت بخواند.
مسأله ۶۹۹) اگر شخصی در نماز دچار وسواس باشد، واجب نیست نماز را به جماعت بخواند؛ مگر آنکه وسواسش در حدی باشد که نماز را قطع می کند یا تکرار زیاد ذکر، موجب از بین رفتن موالات و باعث بطلان نماز شود.
نماز / نماز جماعت / موارد جواز نماز جماعت
موارد جواز نماز جماعت
مسأله ۷۰۰) تمام نمازهای واجب شبانه روز را می توان به جماعت خواند و هنگامی که امام جماعت یکی از نمازهای شبانه روزی را می خواند، می توان همان نماز یا نماز یومیه دیگری را به او اقتدا کرد.
مسأله ۷۰۱) اگر امام جماعت نمازش را احتیاطاً دوباره بخواند، فقط در صورتی مأموم می تواند به او اقتدا کند که او نیز بخواهد نمازش را احتیاطاً دوباره بخواند و جهت احتیاطش با امام یکی باشد.
مسأله ۷۰۲) اگر امام یکی از نمازهای شبانه روزی را می خواند، مأموم می تواند قضای هر کدام از نمازهای شبانه روزی خود را با او به جماعت بخواند.
مسأله ۷۰۳) اگر امام قضای نماز شبانه روزی خود را می خواند، می توان نماز شبانه روزی یا قضای آن را به او اقتدا کرد، ولی اگر نماز قضای احتیاطی؛ یعنی نمازی که قضا شدن آن قطعی نیست را به جا می آورد، چه برای خود باشد یا دیگری، نمی توان به او اقتدا کرد.
مسأله ۷۰۴) کسی که نماز یومیه را احتیاطاً اعاده می کند (چه احتیاط آن مستحب باشد یا واجب) می تواند به کسی که نماز واجب (ادا یا قضا) می خواند، اقتدا کند.
مسأله ۷۰۵) اگر نماز امام جماعت یا مأموم شکسته باشد، جماعت صحیح و دارای ثواب جماعت است.
مسأله ۷۰۶) نماز جمعه باید به جماعت خوانده شود و فرادا صحیح نیست.
مسأله ۷۰۷) تکرار امامت در نماز جماعت در نمازهای یومیه یک بار جایز است، مشروط بر اینکه مأمومین در جماعت دوم غیر از مأمومین جماعت اول باشند.
نماز / نماز جماعت / موارد عدم جواز جماعت
موارد عدم جواز جماعت
مسأله ۷۰۸) به جماعت خواندنِ نمازِ طوافِ کعبه صحیح نیست.
مسأله ۷۰۹) هیچ یک از نمازهای مستحب را نمی توان به جماعت خواند، مگر نماز عید فطر و قربان (که در زمان غیبت مستحب هستند) و نماز استسقاء (باران).
مسأله ۷۱۰) به جماعت خواندن نماز عید غدیر مشروع نیست.
مسأله ۷۱۱) اگر معلوم نیست نمازی که امام می خواند، واجب است یا مستحب، نمی توان به او اقتدا کرد.
مسأله ۷۱۲) جایز نیست نماز یومیه را به نماز احتیاط (که هنگام شک در رکعات خوانده می شود) اقتدا کرد، همچنین نماز احتیاط را هم نمی توان به نماز یومیه اقتدا کرد.
نماز / نماز جماعت / شرايط امام جماعت
شرایط امام جماعت
مسأله ۷۱۳) امام جماعت باید عاقل، عادل، شیعة دوازده امامی، حلال زاده و بنابر احتیاط بالغ باشد و نماز را صحیح بخواند و اگر مأموم مرد است امام هم مرد باشد.
مسأله ۷۱۴) اگر همه مأمومین زن باشند، جایز است امام جماعت آنان زن باشد.
مسأله ۷۱۵) کسی که ایستاده نماز می خواند، نمی تواند به کسی که نشسته یا خوابیده نماز می خواند، اقتدا کند.
مسأله ۷۱۶) کسی که نشسته نماز می خواند، می تواند به کسی که نشسته نماز می خواند، اقتدا کند.
مسأله ۷۱۷) اقتدا به کسی که به سبب عذری با تیمم یا وضوی جبیره و یا با بدن یا لباس نجس نماز میخواند، جایز است.
مسأله ۷۱۸) اگر امام جماعتی را که عادل می دانسته، شک کند که به عدالت خود باقی است یا نه، می تواند به او اقتدا کند.
نماز / نماز جماعت / شرايط نماز جماعت
شرایط نماز جماعت
مسأله ۷۱۹) در نماز جماعت، شرایط زیر باید مراعات شود:
۱. مأموم جلوتر از امام نایستد و احتیاط واجب آن است کمی عقب تر بایستد.
۲. مکان امام از مکان مأمومین بالاتر نباشد، البته اختلاف کم (کمتر از یک وجب) اشکال ندارد.
۳. فاصلة میان امام و مأموم، همچنین فاصله بین صف ها زیاد نباشد.
۴. بین امام و مأموم، همچنین بین صف ها چیزی مانند دیوار یا پرده مانع نباشد ولی نصب پرده و مانند آن بین صف مردان و زنان اشکال ندارد.
مسأله ۷۲۰) اگر نماز جماعت در زمین سراشیب برگزار می شود و امام در طرفی که بالاتر است می ایستد، در صورتی که سراشیبی آن در حدّی باشد که به آن زمینِ مسطح بگویند، مانعی ندارد.
مسأله ۷۲۱) اگر مکان مأموم در بلندی قرار دارد، در صورتی که بلندی آن به مقدار متعارف؛ مانند حیاط مسجد و پشت بام آن باشد، نه مانند ساختمان های چندین طبقه، جماعت صحیح است.
مسأله ۷۲۲) احتیاط واجب آن است که فاصله محل سجده مأموم و محل ایستادن امام و همچنین محل ایستادن صف جلو با محل سجده صف بعد بیشتر از یک گام بلند (حدود یک متر) نباشد.
مسأله ۷۲۳) اگر مأموم از سمت جلو به امام متصل نباشد و فقط به واسطه کسی که طرف راست یا چپ او اقتدا کرده به امام متصل باشد، نمازش صحیح است.
مسأله ۷۲۴) اگر در حال نماز بین مأموم و امام یا بین مأموم و ماموم دیگری که به واسطه او به امام متصل است، بیشتر از یک گام بزرگ فاصله پیدا شود، اتصال به جماعت قطع و نمازش فرادا می شود.
مسأله ۷۲۵) اگر واسطه اتصال در جماعت، کودک نابالغ باشد، چنانچه بدانند نماز او صحیح است، می توانند اقتدا کنند و به جماعت نماز بخوانند.
مسأله ۷۲۶) اگر نماز همه کسانی که در صف جلو هستند تمام شود یا همه نیّت فرادا کنند، اگر فاصله با صف جلوتر از آنها به اندازه یک گام بزرگ نباشد، اتصال جماعت محفوظ و جماعت صحیح است و اگر بیشتر از این مقدار باشد، نماز آنها فرادا می شود، مگر اینکه افرادی که نمازشان تمام شده بلافاصله دوباره اقتدا کنند.
مسأله ۷۲۷) اگر نماز امام باطل شود و یا قبل از نماز مأمومین به پایان برسد؛ مانند اینکه مسافر باشد، مأمومین می توانند فردی از خودشان را (که دارای شرایط امام جماعت است) مقدم داشته و ادامه نماز را با اقتداء به او به پایان برسانند.
نماز / نماز جماعت / وظایف مأموم از جهت تبعیت
وظایف مأموم از جهت تبعیت
مسأله ۷۲۸) مأموم نباید تکبیرة الاحرام را پیش از امام بگوید، بلکه احتیاط واجب آن است که تا تکبیر امام تمام نشده تکبیر نگوید.
مسأله ۷۲۹) بعد از تکبیر امام، اگر افراد صف جلو آماده نماز باشند و تکبیر گفتن آنان نزدیک باشد، کسی که در صف بعد ایستاده، می تواند تکبیر بگوید.
مسأله ۷۳۰) مأموم به غیر از حمد و سوره، باید همه اذکار نماز را خودش بخواند؛ ولی اگر در رکعت سوم یا چهارم نماز امام به او اقتدا کند، باید حمد و سوره را بخواند.
مسأله ۷۳۱) اگر مأموم در نماز صبح و رکعت اوّل و دوم نمازمغرب و عشا، حمد و سوره امام جماعت را بشنود، هر چند کلمات آن را تشخیص ندهد، نباید حمد و سوره را بخواند و نیز در صورتی که بعضی از کلمات حمد و سوره امام را بشنود، بنابراحتیاط واجب نباید آن را بخواند ولی اگر صدای امام را نمی شنود، مستحب است حمد و سوره را آهسته بخواند و چنانچه سهواً بلند خواند، اشکال ندارد.
مسأله ۷۳۲) در رکعت اوّل و دوم نماز ظهر و عصر مأموم بنابر احتیاط واجب نباید حمد و سوره بخواند، و مستحب است به جای آن ذکر بگوید.
مسأله ۷۳۳) اگر در تعیین امام جماعت اشتباه کند و به تصور اینکه مثلاً علی است اقتدا کند و بعد از نماز معلوم شود احمد بوده است، در صورتی که احمد عادل باشد و اقتدای او مقید به این نبوده که امام جماعت فرد خاصی باشد، جماعت صحیح است. اما اگر اقتدای او مقید به این بوده که امام جماعت فرد خاصی (علی) باشد، جماعتش باطل است و درصورتی که رکنی اضافه نکرده، نمازش به صورت فرادا صحیح است.
مسأله ۷۳۴) اگر مأموم، اقوال۱ نماز را زودتر یا دیرتر از امام جماعت بگوید، اشکال ندارد، جز تکبیرة الاحرام که حکم آن ذکر شد. در غیر تکبیرة الاحرام نیز اگر می شنود که امام جماعت چه می گوید یا می داند که چه وقت می گوید، احتیاط مستحب آن است که پیش از امام نگوید.
مسأله ۷۳۵) مأموم باید افعال نماز را با امام یا کمی دیرتر از امام به جا آورد و اگر عمداً از امام جماعت جلو بیفتد یا مدتی بعد از او (به نحوی که متابعت از امام صدق نکند) انجام دهد، نمازش فرادا می شود.
مسأله ۷۳۶) اگر سهواً پیش از امام جماعت به رکوع رود، باید سر از رکوع بردارد و دوباره همراه با امام به رکوع رود و نماز را با امام جماعت تمام کند و نمازش به جماعت صحیح است و اگر از رکوع برنگردد، نمازش به صورت فرادا صحیح است.
مسأله ۷۳۷) اگر سهواً پیش از امام سر از رکوع بردارد، چنانچه امام هنوز در رکوع باشد، باید به رکوع برگردد، در این صورت زیاد شدن رکن نماز را باطل نمی کند؛ ولی اگر به رکوع برود و پیش از رسیدن به حدّ رکوع، امام سر از رکوع بردارد، نمازش باطل است.
مسأله ۷۳۸) اگر سهواً پیش از امام جماعت به سجده رود، واجب است سر از سجده بردارد و با امام به سجده رود و نمازش به جماعت صحیح است.
مسأله ۷۳۹) اگر سهواً پیش از امام سر از سجده بردارد و ببیند امام در سجده است و او هم به سجده برگردد ولی به سجده امام جماعت نرسد، نمازش صحیح است؛ ولی اگر در هر دو سجده این اتفاق بیفتد، نمازش باطل است.
مسأله ۷۴۰) اگر سهواً پیش از امام سر از رکوع یا سجده بردارد و سهواً یا به خیال نرسیدن به رکوع یا سجده امام برنگردد، نمازش صحیح است.
مسأله ۷۴۱) اگر در رکعتی که قنوت ندارد، امام جماعت سهواً قنوت بخواند، مأموم نباید قنوت بخواند؛ ولی نمی تواند پیش از امام جماعت به رکوع رود، بلکه باید صبر کند تا قنوت امام تمام شود و نماز را با امام ادامه دهد.
مسأله ۷۴۲) اگر در رکعتی که تشهد ندارد، امام جماعت سهواً تشهد بخواند، مأموم نباید تشهد را بخواند؛ ولی نمی تواند پیش از امام برخیزد، بلکه باید صبر کند تا تشهد امام تمام شود و نماز را با او ادامه دهد.
۱. اجزای نماز دو قسم است:
۱. اقوال نماز: اجزایی از نماز که خوانده می شود؛ مانند تکبیرة الإحرام، حمد، سوره، ذکر، تشهد و سلام.
۲. افعال نماز: کارهایی که در نماز انجام می شود؛ مانند قیام، رکوع، سجده، نشستن بعد از سجده.
وظایف مأموم هنگام اقتدا در رکعات مختلف نماز
اقتدا در رکعت اوّل
مسأله ۷۴۳) اگر مأموم در رکعت اوّل یا دوم امام به او اقتدا کند، حمد و سوره در آن رکعت از او ساقط است.
مسأله ۷۴۴) اگر امام ایستاده باشد و مأموم نداند که در کدام رکعت است، می تواند اقتدا کند؛ ولی باید حمد و سوره را به قصد قربت بخواند و نمازش به جماعت صحیح است؛ اگر چه بعد متوجه شود که امام در رکعت اوّل یا دوم بوده است.
مسأله ۷۴۵) اگر به خیال اینکه امام در رکعت اوّل یا دوم است، حمد و سوره را نخواند و بعد از رفتن به رکوع متوجه شود که امام در رکعت سوم یا چهارم بوده، نمازش صحیح است؛ ولی اگر پیش از رکوع بفهمد، باید حمد و سوره را بخواند و اگر وقت ندارد، باید فقط حمد را بخواند و در رکوع خود را به امام برساند.
مسأله ۷۴۶) اگر ابتدای نماز یا در اثنای حمد یا سوره اقتدا کند و پیش از آنکه به رکوع رود، امام سر از رکوع بردارد، نماز او به صورت جماعت صحیح است و باید به رکوع رود و خود را به امام جماعت برساند.
اقتدا در رکوع
مسأله ۷۴۷) اگر هنگامی که امام در رکوع است، مأموم اقتدا کند، ممکن است یکی از حالت های زیر پیش آید:
۱. اگر وقتی به حدّ رکوع می رسد هنوز امام در رکوع باشد، نماز به جماعت صحیح است و یک رکعت حساب می شود؛ هر چند ذکر امام تمام شده باشد.
۲. اگر وقتی به حدّ رکوع می رسد، امام در حال برخاستن از رکوع یا ایستاده باشد، که نماز به صورت فُرادا صحیح است و رکعت اول نماز او حساب میشود و باید نماز را ادامه دهد.
۳. اگر به مقدار رکوع خم شود و شک کند که به رکوع امام رسیده یا نه، که نمازش به صورت فرادا صحیح است و رکعت اول نماز او حساب می شود و باید نماز را ادامه دهد.
۴. اگر پیش از آنکه به اندازه رکوع خم شود، امام سر از رکوع بردارد، در این صورت می تواند نیت فرادا کند.
اقتدا در رکعت دوّم
مسأله ۷۴۸) اگر مأموم در رکعت دوم اقتدا کند، با توجه به نماز امام، سه صورت فرض می شود:
۱. چنانچه نماز امام دو رکعتی است، مستحب است مأموم ذکر قنوت را با امام بخواند و هنگام تشهد امام، می تواند برخیزد و بقیه نماز را فرادا بخواند یا به صورت نیم خیز بنشیند تا امام سلام نماز را بگوید، سپس برخیزد.
۲. چنانچه نماز امام سه رکعتی است، مستحب است قنوت و تشهد را با امام بخواند و احتیاط واجب آن است که موقع خواندن تشهد، به صورت نیم خیز بنشیند و بعد از تشهد با امام برخیزد و حمد و سوره را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، فقط حمد را بخواند و در رکوع خود را به امام برساند و بعد از دو سجده، تشهد رکعت دوم را بگوید و اگر نماز او نیز سه رکعتی است، هنگام سلام امام می تواند برخیزد و بقیه نماز را فرادا بخواند یا نیم خیز بنشیند و پس از سلام امام برای رکعت سوم برخیزد.
۳. چنانچه نماز امام چهار رکعتی است، در رکعت اول مانند فرض قبل عمل نموده و در رکعت دوم نمازش (که رکعت سوم امام است) بعد از دو سجده، تشهد را به مقدار واجب بخواند سپس برخیزد و رکعت سوم را به جا آورد و چنانچه برای گفتن سه مرتبه تسبیحات وقت ندارد، یک مرتبه بگوید و خود را در رکوع به امام برساند و بقیه نماز را همان گونه که گفته شد ادامه دهد.
اقتدا در رکعت سوّم یا چهارم
مسأله ۷۴۹) اگر در رکعت سوم یا چهارم به امام اقتدا کند، باید حمد و سوره را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، باید تنها حمد را بخواند و در رکوع خود را به امام برساند.
مسأله ۷۵۰) اگر مأموم بداند چنانچه سوره را بخواند، در رکوع به امام نمی رسد، باید سوره را نخواند و چنانچه آن را بخواند و به رکوع امام نرسد، نمازش فرادا می شود.
مسأله ۷۵۱) اگر امام در رکعت سوم یا چهارم نماز باشد و مأموم بداند که اگر اقتدا کند و حمد را بخواند به رکوع امام نمی رسد، بنابر احتیاط واجب باید صبر کند تا امام به رکوع رود، آنگاه اقتدا کند.
مسأله ۷۵۲) اگر زمانی به جماعت برسد که امام مشغول خواندن تشهد رکعت آخر نماز است، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، باید نیت کند و پس از تکبیرة الاحرام بنشیند و تشهد نماز را با امام بخواند ولی سلام نگوید و صبر کند تا امام سلام نماز را بگوید، بعد بایستد و نماز را ادامه بدهد؛ یعنی حمد و سوره را بخواند و آن را رکعت اول نماز خود حساب کند. این عمل مختص تشهد آخر نماز جماعت و برای درک ثواب جماعت است و نمی توان آن را در تشهد رکعت دوم نمازهای سه رکعتی و چهار رکعتی انجام داد.
نماز / نماز جماعت / عدول از نماز جماعت به نماز فُرادا
عدول از نماز جماعت به نماز فُرادا
مسأله ۷۵۳) انسان می تواند در بین نماز جماعت نیّت فرادا کند و نماز را به تنهایی ادامه دهد؛ حتی اگر از اوّل نماز قصدش همین باشد. البته احتیاط مستحب آن است که از ابتدای نماز چنین قصدی نداشته باشد.
مسأله ۷۵۴) اگر مأموم بعد از اتمام قرائت امام جماعت نیّت فرادا کند، لازم نیست قرائت را بخواند. اما اگر در اثنای قرائت قصد انفراد کند، چنانچه بعد از اتمام حمد عدول کند نیاز نیست حمد را بخواند و اگر در اثنای حمد یا سوره، عدول کند احتیاط واجب آن است که آن را از ابتدا به قصد قربت مطلقه (نه به قصد ورود) بخواند.
مسأله ۷۵۵) اگر در بین نماز جماعت نیّت فرادا کند، بنابر احتیاط واجب نمی تواند دوباره نیّت جماعت کند حتی اگر فاصله چندانی هم نشود؛ همچنین اگر مردّد شود که نیّت فرادا کند یا نه، بنابر احتیاط واجب باید نمازش را فرادا به پایان برساند.
نماز / نماز جماعت / مستحبّات و مكروهات نماز جماعت
مستحبّات و مکروهات نماز جماعت
مسأله ۷۵۶) بهتر است امام در وسط صف بایستد و اهل علم و کمال و تقوا در صف اول بایستند.
مسأله ۷۵۷) مستحب است صف های جماعت منظم باشد و بین کسانی که در یک صف ایستاده اند، فاصله نباشد و شانه های آنان در ردیف یکدیگر باشد.
مسأله ۷۵۸) مستحب است بعد از گفتن «قد قامت الصلاة»، مأمومین برخیزند.
مسأله ۷۵۹) مستحب است امام جماعت حال مأمومین ضعیف تر را رعایت کند و عجله نکند تا افراد ضعیف به او برسند.
مسأله ۷۶۰) مستحب است امام جماعت در حمد و سوره نمازهای جهری و ذکرهایی که بلند می خواند، صدای خود را به قدری بلند کند که دیگران بشنوند؛ ولی نباید بیش از اندازه صدا را بلند کند.
مسأله ۷۶۱) اگر امام در رکوع بفهمد کسی تازه رسیده و می خواهد اقتدا کند، مستحب است رکوع را دو برابر معمول طول دهد و سپس برخیزد؛ اگرچه بفهمد کس دیگری هم برای اقتدا وارد شده است.
مسأله ۷۶۲) اگر در صف های جماعت جا باشد، تنها ایستادن در یک صف مکروه است.
مسأله ۷۶۳) مکروه است مأموم ذکرهای نماز را طوری بگوید که امام بشنود.
