توصیه های اخلاقی امام حسن عسکری علیه السلام
- تمام عالم هستی در عزای مردی بزرگ از خاندان نبوت رخت عزا بر تن پوشیدهاند. امامی که در سن جوانی شربت شهادت نوشید. امامی که با سخنان زیبای خود راه هدایت را ترسیم نمود. آن حضرت از شیعیان خود میخواست که اخلاق نیکو را در خود پرورش دهند و با افراد خوب معاشرت داشته باشند و دیگران را در خلوت موعظه کنند و به راه راست هدایت نمایند.
قلب قطب عالم امکان و تنها حجت خداوند در روی زمین، ماتم زده در عزای شهادت مظلومانه پدر جوانش است. آن امام رئوفی که روزی جهان را پر از عدل و داد میکند، در عزای پدر بزرگوارش اشک ماتم میریزد. شیعیان نیز آن حضرت را در این عزا همراهی کرده و با برپایی مجلس عزا در شهادت امام حسن عسکری (علیهالسلام) بر سر و سینه میزنند و اشک میریزند و در مجالس مختلف از زوایای زندگی آن حضرت سخن به زبان میآورند. برخی نیز سخنان هدایت بخش یازدهمین اختر تابناک امامت و ولایت را به همدیگر نقل کرده و توصیه میکنند.
توصیههای اخلاقی امام حسن عسکری (علیهالسلام)
1. حسن خلق
انسان موجودی اجتماعی است، او در جامعه نیازمند این است که محبوب دیگران واقع شود. دیگران اطرافش جمع شوند و با او رابطه برقرار کنند. انسان برای تأمین این نیاز فطری باید خود را به اخلاق نیکو مزین کند و در واقع رمز جذب دیگران به سوی خود همین حسن خلق میباشد. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَو کُنْتَ فَظّاً غَلیظَ الْقَلْبِ لانْفَضوُا مِنْ حَولِکَ [آل عمران/159] در پرتو رحمت و لطف خدا با آنان مهربان و نرمخو شدهای و اگر خشن و سنگدل بودی، از گردت پراکنده میشدند.»
نرمخویی، خوش زبانی، لبخند، شوخ طبعی، کمک در حد توان از مصادیق حسن خلق است که میتواند موجب ایجاد انس و اعتماد بین انسان با دیگران شود و در پرتو همین روابط خوب به منافع زیادی دست پیدا کند. رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) میفرماید:
«اگر مردم مىدانستند كه حسن خلق چه منافعى برایشان دارد، يقين پيدا مىكردند كه محتاجِ اخلاق نيكند.» [1]
امام حسن عسکری (علیهالسلام) که خود در حسن خلق از برجستگان روزگار بودند، به شیعیان این فضیلت اخلافی بسیار حساس و کلیدی را سفارش میکند و از آنان میخواهد که در مقابل دوست و دشمن اخلاقی نیکو داشته باشند و در سخنی گهربار میفرماید:
«با دوست و دشمن خوش گفتار و خوش برخورد باشيد؛ امّا با دوستان مؤمن به عنوان يك وظيفه كه بايد هميشه نسبت به يكديگر با چهرهاى شاداب برخورد نمايند، امّا نسبت به مخالفين به جهت مدارا و جذب به اسلام و احكام آن.» [2]
2. حفظ دوستان خوب
افراد با ارتباطی که با دیگران برقرار میکنند به سمت ارزشها یا پستیها گرایش پیدا میکنند. اگر انسان با افراد خوب و مومن ارتباط برقرار کرده و رابطه دوستی داشته باشد صفات خوب آنان را فرا گرفته و لذا به سمت خوبیها کشیده میشود و اگر با افراد پست، معتاد، شرور، و... رابطه دوستی برقرار کند او نیز به سمت این گونه رفتار متمایل شده و ممکن است در این مسیر قرار بگیرد. امام صادق (علیهالسلام) شیعیان را به انتخاب دوست خوب و با ایمان سفارش کرده است و در سخنی میفرماید:
«تا مىتوانى در دنيا براى خودت دوست با ايمان انتخاب كن، كه اين دوستان هم در دنيا به نفع تو هستند و هم در آخرت، امّا در دنيا نيازهايت را برآورده مىكنند و در آخرت به يارى تو مىشتابند؛ چرا كه اهل جهنّم مىگويند كه ما شفاعت كننده و دوست گرم و شفيق نداشتيم.»[3]
امام حسن عسکری (علیهالسلام) نیز به این مساله توجه ویژه داشته است و از شیعیانش میخواهد در حفظ دوستان خوب تلاش کنند و تا میتوانند از حضور دوستان خوب استفاده کنند و میفرماید:
«تداوم دوستى و معاشرت با كسى كه احتمال دارد سودى برايت داشته باشد، بهتر است از كسى كه محتمل است شرّ جانى، مالى، دينى و... برايت داشته باشد.» [4]
حضرت در بیان معیارهای دوست خوب و ارزشی به ملاک حفظ آبرو و پرهیز از توبیخ اشاره کرده و دوستی را خوب و مفید میداند که در اشتباهاتی که از انسان رخ میدهد، برای حفظ آبروی انسان، آن اشتباه را خود به گردن بگیرد و یا در مواردی که اشتباهی توبیخ و سرزنش به همراه دارد، از توبیخ پرهیز کرده و خود را مقصر جلوه دهد و در سخنی میفرماید:
«بهترين دوست و برادر، آن فردى است كه خطاهاى تو را به عهده گيرد و خود را مقصّر بداند.» [5]
3. موعظه در خلوت
انسان موجودی ممکن الخطا است، او هر لحظه در معرض اشتباه و گناه قرار دارد. هوای نفس و شیطان انسان را به سمت اعمال بد دعوت میکنند و ممکن است در اثر غفلت به گناهی مبتلا شود. در همه این حالات موعظه دیگران میتواند او را نجات داده و از گناه و معصیت دور سازد. لقمان حکیم خطاب به فرزندش میفرماید:
«فرزندم نصيحت را بپذير و به آن عمل كن كه نصيحت نزد عاقل از عسل ناب شيرين تر است.» [6]
البته نصیحت در صورتی اثرگذار است که در خلوت و بدون حضور دیگران صورت بگیرد؛ چرا که اگر انسان شخصی را در حضور جمع مورد نصیحت قرار دهد، در واقع شخصیت اجتماعی او را شکسته و موجب خواری او را فراهم کرده است. امام حسن عسکری (علیهالسلام) که به شخصیت و جایگاه اجتماعی دیگران اهمیت ویژهای قائل بود به شیعیان خود این نکته را تذکر داده و در سخنی زیبا میفرماید:
«هركس دوست و برادر خود را محرمانه موعظه كند، او را زينت بخشيده؛ و چنانچه علنى باشد سبب ننگ و تضعيف او گشته است.» [7]
امید است ضمن این که شیعیان شهادت این امام بزرگ و مظلوم را با شکوه برگزار میکنند و در مراسمات مختلف به نوحه و عزا میپردازند، در مرحله عمل نیز سخنان حضرتش را جامه عمل پوشانده و در روابط خود با دیگران خوش رفتار باشند و با افراد خوب و ارزشی رابطه دوستی برقرار کنند و اگر خواستند برادران دینی خود را نصیحت کنند در خلوت او را موعظه کنند، تا موجب رشد و شکوفایی همدیگر بشوند.
__________________________________________
پی نوشتها:
[1]. «لَوْ يَعْلَمُ الْعَبْدُ ما فى حُسْنِ الْخُلْقِ لَعَلِمَ انَّهُ يَحْتاجُ انْ يَكُونَ لَهُ خُلْقٌ حَسَنٌ» مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، چاپ گوناگون، انتشارات اسلاميه، تهران، ج 10، ص 369.
[2]. «قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً، مُؤْمِنُهُمْ وَ مُخالِفُهُمْ، مَّا الْمُؤْمِنُونَ فَيَبْسِطُ لَهُمْ وَجْهَهُ، وَ مَّا الْمُخالِفُونَ فَيُكَلِّمُهُمْ بِالْمُداراةِ لاِجْتِذابِهِمْ إلَى الاْ يِمانِ» همان، ج 68، ص 309.
[3]. «أكْثِرُوا مِنَ الأصْدِقَاءِ فِى الدُّنْيَا فَإنَّهُمْ يَنْفَعُونَ فِى الدُّنْيَا وَ الآخِرَةِ، أمَّا فِى الدُّنْيَا فَحَوَائِجُ يَقُومُونَ بِهَا وَ أمَّا فِى الآخِرَةِ فَإنَّ أهْلَ جَهَنَّمَ قَالُوا: فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ وَ لَاصَدِيقٍ حَمِيمٍ» محدث عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، چاپ اول، انتشارات آل البیت، قم، 1409ق، ج 12، ص 18.
[4]. «اللِّحاقُ بِمَنْ تَرْجُو خَيْرٌ مِنَ المُقامِ مَعَ مَنْ لا تَأْمَّنُ شَرَّهُ» مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، چاپ گوناگون، انتشارات اسلاميه، تهران، ج 71، ص 198.
[5]. «خَيْرُ إخْوانِكَ مَنْ نَسَبَ ذَنْبَكَ إلَيْهِ» همان، ص 188.
[6]. «يا بُنَىَّ ... عَلَيكَ بِالمَوعِظَةِ فَاعمَل بِها فَإنَّها عِندَ العاقِلِ أَحلى مِنَ العَسَلِ الشَّهدِ» دیلمی، شیخ حسن، إرشاد القلوب إلى الصواب، چاپ اول، انتشارات شريف رضی، قم، 1412ق، ج 1، ص 73.
[7]. «مَنْ وَعَظَ خاهُ سِرّاً فَقَدْ زانَهُ، وَمَنْ وَعَظَهُ عَلانِيَةً فَقَدْ شانَهُ» مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، چاپ گوناگون، انتشارات اسلاميه، تهران، ج 71، ص 166.
