سخنرانی مکتوب : سه نشانه عاقل از نگاه پیامبر (ص)
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـنِ الرَّ‌حِیمِ
حجةالاسلام سیدمحمدموسوی
الحمد لله ربّ العالمین و الصّلاة و السّلام علی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آله الطّاهرین المعصومین، سیّما بقیّة الله فی الأرضین، و اللّعن الدّائم علی أعدائهم أجمعین من الآن إلی قیام یوم الدّین.
قال الله تبارک و تعالی فی محکم کتابه: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ» (سوره زمر، آیه ۹).
«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ بَصِیراً بِزَمَانِهِ، مُقْبِلاً عَلَی شَأْنِهِ، حَافِظاً لِلِسَانِهِ، فَإِنَّ مَنْ حَسَبَ کَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ.»
مستندات:
۱. ابن‌شعبه حرّانی، تحف‌العقول، ص ۴۰ و ص ۴۵ (از وصایای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله) و ص ۳۸۸ (در وصیت امام موسی کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم با همین مضمون: یا هشام علی العاقل ان یکون بصیرا بزمانه...)
۲. کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۲۷، باب العقل و الجهل، ح ۲۹
این حدیث سه وظیفه راهبردی عاقل را بیان می‌کند: زمان‌شناسی، خودشناسی و وظیفه‌شناسی، و زبان داری.
مقدمه: عقلانیت عملی در اسلام
عرض سلام و ادب و احترام دارم محضر همه شما عزیزان، برادران و خواهران ایمانی. خداوند متعال را سپاسگزارم که توفیق حضور در این محفل نورانی و مجلس ذکر و موعظه را عنایت فرمود.
موضوع گفتار امروز ما، یکی از عمیق‌ترین و کاربردی ترین فرمایشات رسول اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله در تعریف عاقل است.
حضرت نمی‌فرماید عاقل کیست، می‌فرماید عاقل چه می‌کند. می‌فرماید: بر عاقل لازم است که به زمان خود بینا باشد، به کار خویش روی آورد، و زبان خود را نگه دارد؛ زیرا هر کس سخن خود را جزئی از عمل خود بداند، سخن گفتنش کم می‌شود مگر در آنچه به او مربوط است.
عزیزان! در قرآن کریم، عقل فقط قوه نظری نیست؛ عقل چراغ راه عمل است. خداوند می‌فرماید: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ» (انفال، آیه ۲۲). بدترین جنبندگان نزد خدا کسانی‌اند که تعقل نمی‌کنند.
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «اَلْعَقْلُ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ» (الکافی، ج ۱، ص ۱۱). عقل آن است که خدا با آن عبادت شود و بهشت با آن به دست آید.
و امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «اَلْعَقْلُ غِطَاءٌ سَتِیرٌ وَ الْفَضْلُ جَمَالٌ ظَاهِرٌ فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِکَ بِفَضْلِکَ وَ قَاتِلْ هَوَاکَ بِعَقْلِکَ» (نهج‌البلاغه، حکمت ۴۲۴). عقل پوششی است پوشاننده.
حال پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در این حدیث، سه نشانه عقل عملی را بیان می‌کند که اگر کسی این سه را داشته باشد، در فتنه‌ها گمراه نمی‌شود، در زندگی عقب نمی‌ماند، و در آخرت رسوا نمی‌گردد.
نکته مهم این است که این سه جمله به هم پیوسته اند: کسی که زمان را نشناسد، نمی‌داند وظیفه‌اش چیست؛ و کسی که به وظیفه خود مشغول نباشد، به کار دیگران دخالت می‌کند؛ و کسی که به کار دیگران دخالت کند، زبانش به غیبت و تهمت و جدال باز می‌شود.
پس این حدیث یک منظومه تربیتی کامل است. امروز هر سه را با آیات و روایات و تاریخ و واقعیت‌های جامعه شرح می‌دهیم.
1- بَصِیراً بِزَمَانِهِ ـ زمان‌شناسی و بصیرت
جمله اول حضرت: علی العاقل ان یکون بصیرا بزمانه. بر عاقل است که به زمان خود بصیر باشد.
بصیرت یعنی چه؟ بصیرت یعنی دیدن پشت پرده حوادث، فهم دوست از دشمن، تشخیص حق از باطل در غبار فتنه. قرآن می‌فرماید: «قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» (یوسف، آیه ۱۰۸). بگو این راه من است که با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنم.
و در وصف فتنه می‌فرماید: «وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً» (انفال، آیه ۲۵). از فتنه‌ای بترسید که فقط ستمگران را نمی‌گیرد.
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «اَلْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ اللَّوَابِسُ» (الکافی، ج ۱، ص ۲۷؛ تحف‌العقول، ص ۳۵۶). کسی که به زمان خود آگاه است، شبهه‌ها بر او هجوم نمی‌آورند.
عزیزان! تاریخ اسلام پر است از کسانی که نمازخوان و روزه‌گیر بودند اما چون زمان‌شناس نبودند، در برابر امام زمان خود ایستادند.
خوارج نهروان را ببینید؛ پیشانی‌های پینه‌بسته، تلاوت قرآن در شب، اما شمشیر به روی امیرالمؤمنین علیه‌السلام کشیدند، چون بصیرت نداشتند.
حضرت به آن‌ها فرمود: «کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۴۰). شعار حق «لاحکم الا لله» را گرفتند اما معنای باطل اراده کردند.
در کربلا هم همین بود. بسیاری از مردم کوفه دشمن امام حسین علیه‌السلام نبودند، اما زمان را نشناختند. نامه نوشتند، دعوت کردند، بعد ترسیدند، تطمیع شدند، و امام را تنها گذاشتند. عبیدالله بن حرّ جعفی به امام گفت: قلبم با توست اما شمشیرم علیه توست! این عین بی‌بصیرتی است.
داستان تاریخی دیگری بشنوید: در زمان امام حسن مجتبی علیه‌السلام، معاویه با شایعه و پول، سپاه امام را متلاشی کرد. عبیدالله بن عباس، فرمانده سپاه امام، شبانه با هشت هزار نفر به دشمن پیوست.
مردم زمان‌شناس نبودند؛ صلح امام حسن را ذلت پنداشتند، در حالی که امام فرمود: «وَیْحَکُمْ مَا تَدْرُونَ مَا عَمِلْتُ» (بحارالأنوار، ج ۴۴، ص ۱). وای بر شما، نمی‌دانید چه کردم. اگر بصیرت داشتند، می‌فهمیدند صلح، ادامه قیام است.
شاعر معاصر چه خوب گفت:
بصیرت یعنی که راه گم نکنی در این غبارآلود، اشتباه نکنی
بصیرت یعنی شناخت فتنه‌ها جدا کنی دوست را ز دشمن‌ها
اما واقعیت امروز جامعه ما چیست؟ امروز زمان ما زمان جنگ رسانه‌ای است. دشمن با یک کلیپ تقطیع‌شده، با یک شایعه در فضای مجازی، با یک خبر دروغ، ذهن جوان ما را بمباران می‌کند.
قرآن از ۱۴۰۰ سال پیش هشدار داد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ» (حجرات، آیه ۶). ای مؤمنان! اگر فاسقی خبری آورد، تحقیق کنید.
امروز عاقل کسی است که هر خبری را در گروه‌ها و کانال‌ها فوراً بازنشر نکند، دشمن‌شناس باشد، پشت صحنه تحریم‌ها و فشارها را بفهمد، و بداند در چه پیچ تاریخی قرار داریم. رهبر فرزانه انقلاب بارها فرمودند: «بصیرت یعنی بدانید دشمن چه می‌خواهد.
پس اولین درس: اخبار را از منابع موثق بگیرید، تحلیل داشته باشید، در فتنه‌ها عجله نکنید، و امام جامعه و پرچم ولایت را رها نکنید. «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» (نحل، آیه ۴۳).»
2- مُقْبِلاً عَلَی شَأْنِهِ ـ روی آوردن به وظیفه خویش
جمله دوم: مقبلا علی شأنه. یعنی عاقل به کار و شأن و وظیفه خودش روی می‌آورد؛ نه به کار دیگران.
قرآن کریم می‌فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» ( مدثر، آیه ۳۸). هر کس در گرو عمل خویش است. و می‌فرماید: «وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» (اسراء، آیه ۳۶). از آنچه نمی‌دانی پیروی مکن.
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ» (نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۹؛ الکافی، ج ۲، ص ۱۱۶). از نیکویی اسلام انسان است که آنچه به او مربوط نیست رها کند.
امام علی علیه‌السلام فرمود: «مَنِ اشْتَغَلَ بِغَیْرِ الْمُهِمِّ ضَیَّعَ الْأَهَمَّ» (عیون الحکم، ص ۴۶). کسی که به غیر مهم مشغول شود، مهم را ضایع می‌کند.
عزیزان! درد امروز جامعه ما همین است: همه مربی فوتبالند، همه پزشکند، همه مرجع تقلیدند، همه تحلیلگر سیاسی و کارشناس اقتصادی‌اند، جز در تخصص خودشان! در مجالس، در تاکسی، در فضای مجازی، درباره همه چیز اظهار نظر می‌کنیم، الا وظیفه اصلی خودمان.
پدر، وظیفه‌اش تربیت فرزند است اما غرق گوشی و کار اضافه است. مادر، وظیفه‌اش آرامش خانه است اما درگیر چشم‌وهمچشمی و تجمل است.
جوان دانشجو، وظیفه‌اش درس و تهذیب است اما تمام وقتش در حاشیه‌هاست. کارمند، وظیفه‌اش خدمت صادقانه است اما دنبال کم‌کاری است.
داستان تاریخی بشنوید:
در جنگ احد، پیامبر ص به پنجاه تیرانداز فرمود از تپه عینین پایین نیایید، حتی اگر دیدید ما را می‌برند. اما وقتی غنیمت دیدند، به طمع دنیا، پست خود را رها کردند و به دنبال غنیمت رفتند. قرآن فرمود: «مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیَا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ» (آل‌عمران، آیه ۱۵۲). نتیجه چه شد؟ شکست و شهادت حمزه سید الشهداء علیه‌السلام. چرا؟ چون هر کس شأن خود را رها کرد.در برابر، سلمان فارسی را ببینید. در خندق پیشنهاد کندن خندق داد و تا آخر پای کار ایستاد.
پیامبر فرمود: «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ» (بحارالأنوار، ج ۲۲، ص ۳۲۷). چون به وظیفه‌اش مقبل بود.
و ابوالفضل العباس علیه‌السلام؛ در کربلا همه نگاه‌ها به او بود، اما او فقط به وظیفه‌اش نگاه می‌کرد: سقایی و اطاعت از امام. وقتی دستانش قطع شد، ناله نکرد، گفت: «وَاللَّهِ إِنْ قَطَعْتُمُوا یَمِینِی إِنِّی أُحَامِی أَبَداً عَنْ دِینِی».
سعدی شیرازی فرمود:
به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل و گر مراد نیابم به قدر وسع بکوشم
پس برادران و خواهران! بپرسیم: شأن من چیست؟ اگر معلمم، درست تدریس کنم. اگر کاسبم، انصاف داشته باشم. اگر طلبه‌ام، درس بخوانم و تهذیب کنم. اگر مادرم، فرزند صالح تربیت کنم. جامعه با همین «اقبال به شأن» ساخته می‌شود. اسلام از ما قهرمان جهانی نمی‌خواهد؛ می‌خواهد هر کس نقش خود را درست بازی کند. «وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ» (توبه، آیه ۱۰۵).»
3- حَافِظاً لِلِسَانِهِ ـ نگهبانی زبان
جمله سوم که از همه حساس‌تر است: حافظا للسانه. عاقل نگهبان زبان خویش است.
چرا زبان؟ چون بیشتر گناهان و فتنه‌ها از همین گوشت کوچک سه‌گرمی است. قرآن می‌فرماید: «مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ» (سوره ق، آیه ۱۸). هیچ سخنی بر زبان نمی‌آورد مگر اینکه نگهبان آماده‌ای نزد اوست.
و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لَا تَجَسَّسُوا وَ لَا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضًا أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ» (حجرات، آیه ۱۲). غیبت یعنی خوردن گوشت مرده برادر!
پیامبر اکرم ص به معاذ بن جبل فرمود: وقتی معاذ پرسید آیا به خاطر سخن مؤاخذه می‌شویم؟ حضرت فرمود: «ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ یَا مُعَاذُ وَ هَلْ یُکِبُّ النَّاسَ عَلَی مَنَاخِرِهِمْ فِی النَّارِ إِلَّا حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ» (الکافی، ج ۲، ص ۱۱۵؛ سنن ترمذی، ح ۲۶۱۶). آیا چیزی جز دروهای زبان، مردم را به رو در آتش می‌افکند؟
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «فِی اللِّسَانِ هَلَاکُ الْإِنْسَانِ» و فرمود: «اَلنَّجَاةُ فِی حِفْظِ اللِّسَانِ» (بحارالأنوار، ج ۶۸، ص ۲۸۶).
امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «اَللِّسَانُ سَبُعٌ إِنْ خُلِّیَ عَنْهُ عَقَرَ» (نهج‌البلاغه، حکمت ۶۰). زبان درنده‌ای است که اگر رهایش کنی، زخم می‌زند. و فرمود: «زَلَّةُ اللِّسَانِ أَشَدُّ مِنْ جُرْحِ السِّنَانِ».
داستان:
در جنگ جمل، زنی به نام... وقتی امیرالمؤمنین پیروز شد، عفو عمومی اعلام کرد. اما زبان‌ها آرام نگرفتند. طلحه و زبیر با زبان، مردم را علیه امام تحریک کرده بودند. امام فرمود: فتنه با سخن شروع شد.
و در کربلا، شمر با زبانش ابن‌زیاد را تحریک کرد که به عمر سعد نامه بنویسد و صلح را به هم بزند.
در صدر اسلام، مردی نزد پیامبر ص از کسی غیبت کرد. حضرت فرمود دهانت بو می‌دهد. گفت: یا رسول‌الله من گوشت نخورده‌ام! فرمود: از گوشت برادرت خوردی! (مستدرک الوسائل، ج ۹، ص ۱۲۶).
شعر فارسی ما پر است از هشدار زبان:
زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد
و یا سعدی:
زبان درکش ای مرد بسیار دان که فردا قلم نیست بر بی‌زبان
واقعیت امروز؟ امروز زبان فقط در دهان نیست؛ در نوک انگشتان است! در واتساپ، ایتا، اینستاگرام. با یک فوروارد، آبروی مؤمنی می‌رود. با یک کامنت، دلی می‌شکند. با یک تهمت، خانواده‌ای متلاشی می‌شود. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» (نور، آیه ۱۹).
حضرت در ادامه حدیث دلیل می‌آورد: فإن من حسب کلامه من عمله قلّ کلامه الا فیما یعنیه. کسی که سخن را جزو عمل حساب کند ـ که فردا باید جواب بدهد ـ کم‌حرف می‌شود.
قرآن می‌فرماید: «وَ وُضِعَ الْکِتَابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یَا وَیْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْکِتَابِ لَا یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَ لَا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا» (کهف، آیه ۴۹). حتی حرف‌ها نوشته می‌شود.
پس عزیزان! قبل از سخن، سه سؤال: آیا راست است؟ آیا لازم است؟ آیا به من مربوط است؟ اگر یکی نه بود، سکوت کن. سکوت حکمت است. پیامبر فرمود: «مَنْ صَمَتَ نَجَا» (بحارالأنوار، ج ۶۸، ص ۲۷۸). هر که سکوت کرد، نجات یافت.»
جمع‌بندی:
اجازه بدهید سخن را جمع کنم و به جان بنشانیم.
رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود عاقل سه ویژگی دارد:
اول، بصیر زمان است؛ فریب شایعه و جوّ را نمی‌خورد، دوست و دشمن را می‌شناسد، و در فتنه‌ها کنار حق می‌ایستد.
دوم، مقبل بر شأن خویش است؛ به جای دخالت در کار دیگران و رها کردن وظیفه، به تکلیف خود عمل می‌کند؛ پدر خوب، کارمند خوب، دانشجوی خوب، همسایه خوب.
سوم، حافظ زبان است؛ سخن را عمل می‌داند، غیبت نمی‌کند، تهمت نمی‌زند، دروغ نمی‌گوید، و در فضای مجازی آبرو نمی‌برد.
این سه، نسخه نجات جامعه امروز ماست. اگر زمان‌شناس باشیم، دشمن مأیوس می‌شود. اگر هر کس کار خود را درست کند، کشور آباد می‌شود. اگر زبان را حفظ کنیم، دل‌ها به هم نزدیک می‌شود.
قرآن جمع این‌ها را در یک آیه فرمود: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا * یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ» (احزاب، آیات ۷۰-۷۱). تقوا داشته باشید و سخن استوار بگویید، خدا عمل شما را اصلاح می‌کند.
پروردگارا! ما را از عاقلان بصیر، وظیفه‌شناس و زبان‌نگه‌دار قرار بده. زبان ما را از غیبت و دروغ، دل ما را از غفلت، و قدم ما را از لغزش در فتنه‌ها حفظ بفرما.
«رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ» (آل‌عمران، آیه ۸).
و السّلام علیکم و رحمة الله و برکاته
📜 خلاصه منبر: سه نشانه عاقل از نگاه پیامبر (ص)
قال رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله:«عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ بَصِیراً بِزَمَانِهِ مُقْبِلاً عَلَی شَأْنِهِ حَافِظاً لِلِسَانِهِ فَإِنَّ مَنْ حَسَبَ کَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ»(تحف‌العقول، ص ۴۰ و ۳۸۸؛ الکافی، ج ۱، ص ۲۷؛ بحارالأنوار، ج ۱، ص ۱۳۴؛ نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۹)
🌿 عاقل کیست؟ آن که این سه را دارد:
۱. بصیراً بزمانه | زمان‌شناس باشد:
«اَلْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ اللَّوَابِسُ» (کافی، ج۱، ص۲۷). فریب شایعه را نمی‌خورد: «إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا» (حجرات/۶). در فتنه‌ها دوست را از دشمن جدا می‌کند.
۲. مقبلاً علی شأنه | به وظیفه خود رو کند:
«مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ». به جای دخالت در کار دیگران، پدر، معلم، کاسب و مسئول خوبی باشد. شکست احد چون تیراندازان پست خود را رها کردند (آل‌عمران/۱۵۲).
۳. حافظاً للسانه | نگهبان زبان باشد:
«مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ» (ق/۱۸). غیبت = خوردن گوشت مرده برادر (حجرات/۱۲). امروز زبان در نوک انگشتان است؛ یک فوروارد، یک آبرو را می‌برد. «مَنْ صَمَتَ نَجَا»
✅ جمع‌بندی: زمان‌شناسی + وظیفه‌شناسی + زبان‌داری = نسخه نجات جامعه. «اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ» (احزاب/۷۰-۷۱).
