برنامه سه‌بندی زندگی عاقل از نگاه پیامبر (ص)
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـنِ الرَّ‌حِیمِ
حجةالاسلام سیدمحمدموسوی
الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین، و اللعن الدائم علی اعدائهم اجمعین من الآن إلی قیام یوم الدین.
قال الله تعالی فی محکم کتابه: «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ» (سوره آل‌عمران، آیه ۱۹۰).
قال رسولُ الله صلی‌الله‌علیه‌وآله: لا يَنبَغي لِلعاقِلِ أن يَكونَ ظاعِناً إلاّ في ثَلاثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعاشٍ، أو تَزَوُّدٍ لِمَعادٍ، أو لَذَّةٍ في غَيرِ مُحَرَّمٍ.»(شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۲۵۷، نوادر (وصایای پیامبر ص به امیرالمؤمنین ع)
واژه «ظاعن» یعنی مسافر و کوچ‌کننده، و در اینجا کنایه از حرکت، تلاش، صرف عمر و انرژی است. یعنی عاقل عمر و حرکت خود را جز در این سه مسیر صرف نمی‌کند.
مقدمه: عظمت عقل در اسلام
عرض سلام و احترام دارم محضر همه شما مؤمنین و عزیزان، برادران و خواهران گرامی. خدا را شاکریم که توفیق داد در این مجلس نورانی ذکر اهل‌بیت علیهم‌السلام گرد هم آمده‌ایم.
موضوع سخن امروز ما، یکی از جامع‌ترین و حکیمانه ترین دستورهای تربیتی اسلام است؛ جمله‌ای کوتاه از پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله که اگر با دقت در آن تأمل کنیم، تمام برنامه زندگی یک انسان عاقل را ترسیم می‌کند.
پیامبر فرمود: سزاوار نیست برای انسان عاقل که در حرکت و تلاش باشد، مگر در سه راه.
عزیزان! اسلام دین عقل است. بیش از سیصد آیه قرآن انسان را به تعقل دعوت می‌کند: «أَفَلَا تَعْقِلُونَ» (بقره/۴۴)، «لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» (یوسف/۲).
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «العَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمن وَ اکتُسِبَ بِهِ الجِنان» (الکافی، ج ۱، ص ۱۱)؛ عقل آن است که به وسیله آن خدا عبادت شود و بهشت به دست آید.
و در روایت دیگر امام کاظم علیه‌السلام در وصیت مفصل خود به هشام بن حکم فرمود: «یا هِشامُ، إنَّ اللهَ تبارکَ و تعالی بَشَّرَ أهلَ العَقلِ وَ الفَهمِ فی کتابِهِ» (تحف‌العقول، ص ۳۸۶؛ الکافی، ج ۱، ص ۱۳). عقل حجت باطنی است در کنار حجت ظاهری یعنی انبیا.
حال سؤال اساسی این است: عاقل کیست؟ و کار عاقل چیست؟ پیامبر اکرم ص در این حدیث، معیار عقلانیت در عمل را بیان می‌کند. نمی‌فرماید عاقل نماز می‌خواند یا روزه می‌گیرد ـ که البته می‌گیرد ـ بلکه نقشه راه زندگی را می‌دهد:
یکم: مَرَمَّةٍ لِمَعاش یعنی سامان دادن به زندگی دنیا و معیشت.
دوم: تَزَوُّدٍ لِمَعاد یعنی توشه برداشتن برای آخرت.
سوم: لَذَّةٍ في غَيرِ مُحَرَّم یعنی بهره‌مندی حلال و مشروع از لذت‌های زندگی.
دقت کنید! اسلام نه دنیاگرای محض است که آخرت را فراموش کند، نه آخرت‌گرای افراطی است که دنیا را رها کند، و نه دین خشکی است که لذت حلال را حرام بداند. این حدیث، اعتدال اسلامی است.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نهج‌البلاغه (حکمت ۳۹۰) فرمود: «العاقِلُ مَن وَضَعَ الأشیاءَ مَواضِعَها». عاقل هر چیز را در جای خود می‌نهد. امروز می‌خواهیم این سه جایگاه را یک‌به‌یک شرح دهیم.
یکم: مَرَمَّةٍ لِمَعاش ـ آبادانی معاش و تلاش اقتصادی
اولین وظیفه عاقل از نگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، مَرَمَّة لمعاش است. مرمّت یعنی ترمیم، اصلاح و آباد کردن. معاش یعنی زندگی دنیوی. یعنی عاقل بیکار و سربار نیست؛ برای روزی حلال تلاش می‌کند.
قرآن کریم می‌فرماید: «هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ» (سوره ملک، آیه ۱۵). خدا زمین را رام شما کرد، پس در اطراف آن راه بروید و از روزی او بخورید.
و نیز می‌فرماید: «فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ» (سوره جمعه، آیه ۱۰). بعد از نماز جمعه ـ که اوج عبادت جمعی است ـ پخش شوید و فضل خدا یعنی روزی را بجویید.
اسلام کار را عبادت می‌داند. پیامبر اکرم ص دست کارگر را بوسید و فرمود: «هذِهِ یَدٌ لا تَمَسُّهَا النّارُ أَبَداً» (اسدالغابه، ج ۲، ص ۲۶۹؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۲۵). این دستی است که آتش هرگز به آن نمی‌رسد.
امام صادق علیه‌السلام فرمود: «الکادُّ عَلی عِیالِهِ کَالمُجاهِدِ فی سَبیلِ الله» (الکافی، ج ۵، ص ۸۸). کسی که برای خانواده‌اش تلاش می‌کند، مانند مجاهد در راه خداست.
در تاریخ اسلام نمونه‌ها فراوان است. خود پیامبر ص در جوانی تجارت می‌کرد. امیرالمؤمنین علیه‌السلام با دست خود چاه حفر می‌کرد و نخلستان آباد می‌کرد و وقف فقرا می‌نمود.
امام باقر علیه‌السلام را هشام بن عبدالملک در مزرعه در حال کار با عرق جبین دید و تعجب کرد. امام فرمود: اگر در این حال مرگم برسد، در طاعت خدا مرده‌ام، چون با این کار خود و عیالم را از تو و مردم بی‌نیاز می‌کنم (الکافی، ج ۵، ص ۷۴).
و در برابر، از بیکاری و تنبلی به شدت نهی شده‌ایم. امام صادق ع فرمود: «إنَّ اللهَ عزوجل یُبغِضُ کَثرَةَ النَّومِ وَ کَثرَةَ الفَراغ» (الکافی، ج ۵، ص ۸۴). خداوند خواب زیاد و بیکاری زیاد را دشمن می‌دارد.
شاعر چه نیکو گفت:
برو شیر درنده باش ای دغل مینداز خود را چو روباه شل
چو شیر ار نداری تو نیروی تن چو مورانه روزی بکش از وطن
اما امروز در جامعه ما چه می‌بینیم؟ واقعیت تلخ این است که برخی جوانان ما به بهانه مدرک، پشت میزنشینی، یا انتظار استخدام دولتی، سال‌ها بیکار می‌مانند و سربار پدر و مادرند.
اسلام می‌گوید عزت در کار است، حتی اگر کار ساده باشد. پیامبران خدا چوپانی و نجاری و خیاطی می‌کردند.
نکته دوم در مرمّت معاش، حلال بودن است. قرآن می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا» (مؤمنون، آیه ۵۱). اول روزی پاک، بعد عمل صالح. لقمه حرام، دعا را مستجاب نمی‌کند، قلب را تاریک می‌کند و نسل را فاسد می‌کند.
پیامبر ص فرمود: «مَن أکَلَ لُقمَةَ حَرامٍ لَم یُقبَل لَهُ صَلاةٌ أربَعینَ لَیلَةً» (بحارالأنوار، ج ۶۳، ص ۳۱۴).
پس برادران! مغازه‌دار عزیز، کارمند محترم، کارگر شریف، کشاورز زحمتکش! بدان که تلاش تو برای معاش، اگر برای عزت خانواده و بی‌نیازی از خلق و کمک به جامعه باشد، عین دینداری است.
اقتصاد مقاوم، جهاد اقتصادی، قناعت و پرهیز از اسراف و تجمل‌گرایی، همه ذیل همین بند اول حدیث است.
دوم: تَزَوُّدٍ لِمَعاد ـ توشه آخرت
دومین حرکت عاقل، تزود لمعاد است. زاد یعنی توشه سفر. دنیا مزرعه آخرت است. قرآن با صراحت می‌فرماید: «وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى» (بقره، ۱۹۷). توشه برگیرید که بهترین توشه تقواست.
و می‌فرماید: «يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» (شعراء، آیات ۸۸-۸۹). روزی که مال و فرزند سودی ندارد مگر قلب سلیم.
عزیزان! ما همه مسافریم. امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «النّاسُ نِیامٌ فَإذا ماتُوا انتَبَهُوا» (عیون الحکم، ص ۵۸). مردم در خوابند، وقتی بمیرند بیدار می‌شوند.
توشه معاد چیست؟ اول، ایمان و نماز و عبادت. قرآن می‌فرماید: «وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ» (بقره، آیه ۱۱۰).
دوم، خدمت به مردم و اخلاق نیکو. پیامبر ص فرمود: «أَحَبُّ الأعمالِ إلَی اللهِ عزوجل سُرُورٌ یُدخِلُهُ مُسلِمٌ عَلی مُسلِمٍ» (الکافی، ج ۲، ص ۱۸۹).
داستان تاریخی بشنوید: هارون‌الرشید کاخی باشکوه ساخت و از بهلول پرسید: این کاخ را چگونه می‌بینی؟ بهلول گفت: اگر مال حلال باشد و حق فقرا در آن ادا شود، نیکوست، وگرنه وبال است. سپس آیه خواند: «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ» (تکاثر/۱-۲). یعنی فزون‌طلبی شما را مشغول کرد تا به گورستان رسیدید.
واقعیت امروز ما: ما برای دنیای هفتادساله، سال‌ها برنامه‌ریزی می‌کنیم؛ برای کنکور، برای مسکن، برای شغل. اما برای زندگی ابدی چقدر برنامه داریم؟ آیا نماز اول وقت ما درست است؟ آیا حساب و کتاب خمس و زکات ما روشن است؟ آیا از غیبت و تهمت و فضای مجازی آلوده پرهیز می‌کنیم؟
امام سجاد علیه‌السلام در دعای ابوحمزه ثمالی عرضه می‌دارد: «إلهی لا تُؤَدِّبنی بِعُقُوبَتِک». این توشه است؛ اشک سحر، دعای کمیل، زیارت عاشورا، محبت اهل‌بیت.
پیامبر ص فرمود: «مَن ماتَ وَ لَم یَعرِف إمامَ زَمانِهِ ماتَ میتَةً جاهِلیَّةً» (الکافی، ج ۱، ص ۳۷۷). معرفت امام زمان عج، انتظار فرج، اصلاح نفس، همه زاد معاد است.
شاعر گفته است:
این قافله عمر عجب می‌گذرد دریاب دمی که با طرب می‌گذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد
نه! ما می‌گوییم غم فردا را بخور، اما فردای قیامت را. عاقل کسی است که امروز برای فردای ابدی‌اش بکارد.
سوم: لَذَّةٍ في غَيرِ مُحَرَّم ـ لذت حلال
سومین مورد شگفت‌انگیز است! پیامبر نفرمود عاقل فقط کار و عبادت می‌کند؛ فرمود عاقل از لذت حلال هم بهره می‌برد، اما فی غیر محرّم؛ در غیر حرام.
اسلام رهبانیت را قبول ندارد. قرآن می‌فرماید: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ» (اعراف، آیه ۳۲). چه کسی زینت‌های خدا و روزی‌های پاک را حرام کرده است؟
و می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ» (مائده، آیه ۸۷).
امام رضا علیه‌السلام فرمود: مؤمن سه ساعت دارد: ساعتی برای مناجات با خدا، ساعتی برای تأمین معاش، و ساعتی برای بهره‌مندی از لذت حلال، و همین ساعت سوم کمک‌کار آن دو ساعت دیگر است( تحف‌العقول، ص ۴۴۵).
لذت حلال یعنی چه؟ یعنی خوردن غذای پاکیزه، پوشیدن لباس زیبا، سفر و تفریح سالم با خانواده، ورزش، دیدن طبیعت، شوخی و مزاح مؤدبانه، محبت به همسر و فرزند. پیامبر ص با نوه‌های خود حسن و حسین علیهماالسلام بازی می‌کرد، بر پشت خود سوارشان می‌کرد و می‌فرمود: «نِعمَ الجَمَلُ جَمَلُکُما» (بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۲۸۴). چه شتر خوبی است شتر شما!
امام صادق ع فرمود: «المُؤمِنُ حَسَنُ المَعونَةِ خَفیفُ المَؤونَةِ جَیِّدُ التَّدبیرِ لِمَعیشَتِهِ» (الکافی، ج ۳...). مؤمن خوش‌برخورد و با تدبیر است.
اما قید مهم: فی غیر محرّم. یعنی لذت به قیمت گناه نباشد. امروز دشمن با ابزار فضای مجازی، ماهواره، مشروبات، روابط نامشروع، موسیقی‌های مبتذل و قمار آنلاین، لذت حرام را تزیین می‌کند. قرآن می‌فرماید: «إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ» (مائده، آیه ۹۱).
جوان عزیز! تفریح حق توست، اما مواظب باش تفریحت تو را از خدا دور نکند. ورزش کن، کوه برو، با خانواده به طبیعت برو، کتاب بخوان، با دوستان خوب بنشین و بخند؛ این‌ها لذت حلال است و عبادت است، چون روح را برای بندگی تازه می‌کند.
سعدی چه زیبا گفت:
هرگز حسد نبردم بر منصبی و مالی الا بر آن که دارد با یار صرف حالی
آری، انس حلال با خانواده و دوستان، نعمت خداست.
نتیجه‌گیری و جمع‌بندی:
عزیزان من! اجازه بدهید سخن را جمع کنم.
پیامبر ما صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود عاقل فقط در سه مسیر حرکت می‌کند: آبادانی دنیا، توشه آخرت، و لذت حلال. هر حرکتی خارج از این سه، لغو، لهو و خسران است.
قرآن می‌فرماید: «وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» (سوره عصر). همه در خسرانند مگر کسانی که در همین سه مسیرند.
بیایید از امروز با خود عهد ببندیم:
یکم:، از تنبلی و بیکاری و لقمه حرام دوری کنیم و برای عزت خانواده کار کنیم.
دوم:، نماز اول وقت، یاد مرگ، خدمت به پدر و مادر و مردم، و محبت اهل‌بیت را توشه آخرت خود کنیم.
سوم:، دل‌های خود را با لذت‌های پاک شاد کنیم و از لذت‌های حرام که اولش شیرین و آخرش زهر است، بپرهیزیم.
پروردگارا! ما را از عاقلان واقعی قرار بده که عمرشان نه در غفلت، نه در حرام، بلکه در معاش حلال، معاد آباد و لذت پاک صرف شود.
«رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» (بقره، آیه ۲۰۱). این دعا خود تفسیر همین حدیث است: حسنه دنیا یعنی معاش حلال و لذت مشروع، و حسنه آخرت یعنی توشه معاد.
📜 خلاصه منبر: برنامه سه‌بندی زندگی عاقل از نگاه پیامبر (ص)
قال رسول الله (ص):«لا ینبغی للعاقل أن یکون ظاعناً إلا فی ثلاث: مرمّة لمعاش، أو تزوّد لمعاد، أو لذّة فی غیر محرّم»
(من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۲۵۷؛ نهج‌البلاغه، نامه ۳۱؛ تحف‌العقول)
🌿 پیامبر (ص) نقشه راه عقلانیت را در سه جمله ترسیم کرد:
۱. مرمّة لمعاش | آبادانی دنیا:
کار عبادت است. «الکادّ علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله» (کافی، ج۵، ص۸۸). عاقل بیکار و سربار نیست؛ دنبال روزی حلال است، نه حرام. «وامشوا فی مناکبها و کلوا من رزقه» (ملک/۱۵).
۲. تزوّد لمعاد | توشه آخرت:
«وتزوّدوا فإن خیر الزاد التقوی» (بقره/۱۹۷). نماز اول وقت، خدمت به مردم، اخلاق نیکو، محبت اهل‌بیت (ع) و یاد مرگ، توشه سفر ابدی است. «یوم لا ینفع مال ولا بنون إلا من أتی الله بقلب سلیم» (شعراء/۸۸-۸۹).
۳. لذّة فی غیر محرّم | لذت حلال:
اسلام با شادی مخالف نیست، با گناه مخالف است. «قل من حرّم زینة الله» (اعراف/۳۲). تفریح سالم، ورزش، سفر، انس با خانواده، همه کمک‌کار دینداری است، به شرط دوری از حرام.
✅ جمع‌بندی: دعای «ربنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الآخرة حسنة» (بقره/۲۰۱) تفسیر همین حدیث است؛ حسنه دنیا و حسنه آخرت، با چاشنی شادی حلال.
#منبر #حدیث #پیامبر_اکرم #سبک_زندگی_اسلامی #معاش #معاد
━━═━━⊰❀🇮🇷❀⊱━━═━
🔗«شیعه کوئست؛ همراه شما در مسیر تبلیغ و ترویج دین»
به کانال سخنرانی های مکتوب و #روضه در ایتا بپیوندید @shiaquest_net
